Rola czasu i przestrzeni w kreacji świata literackiego

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 1.02.2024 o 18:07

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 1.02.2024 o 17:33

Czas i przestrzeń odgrywają kluczową rolę w kreacji świata przedstawionego w dziele literackim. Stanowią one podstawowe kategorie estetyczne, dzięki którym możliwe jest usytuowanie akcji na osi historycznej oraz w konkretnym miejscu, co z kolei warunkuje specyfikę rozgrywających się wydarzeń oraz psychologię postaci.

Weźmy pod lupę "Lalkę" Bolesława Prusa. Powieść z epoki pozytywizmu, której akcja rozgrywa się w Warszawie drugiej połowy XIX wieku, oferuje czytelnikowi bogaty obraz społeczeństwa polskiego tamtego okresu. Przestrzeń miejska, poprzez dokładne opisy ulic, domów, sklepów czy mieszkań, staje się niemal pełnoprawnym uczestnikiem fabuły. Warszawa Prusa z jej zaułkami, przedmieściami oraz reprezentacyjnymi bulwarami stanowi tło, na którym rozgrywają się losy bohaterów – od wzniosłych, jak miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej, po groteskowe, jak perypetie Ignacego Rzeckiego. Prezentacja przestrzeni miasta staje się środkiem do ukazania przemian społecznych i ekonomicznych: widzimy rozwój handlu, przemiany obyczajowe, różnice i napięcia klasowe.

Czas w "Lalce" jest wielopłaszczyznowy. Z jednej strony jest to czas historyczny – powieść osadzona jest w kontekście po upadku Powstania Styczniowego, co wpływa na postawy postaci, ich marzenia i aspiracje. Z drugiej strony ważny jest czas osobisty bohaterów. Zegar biologiczny kreuje dramat Izabeli Łęckiej, dla której upływ czasu oznacza utratę urody i szans na korzystne zamążpójście. Czas nabiera także wymiaru symbolicznego, stając się metaforą przemijania i zmiany – upadek dawnych wartości i wzoru szlacheckiego, narodziny nowych klas społecznych, postrzegany w postaci Stanisława Wokulskiego, przedsiębiorcy i samouka.

Z kolei w "Panu Tadeuszu" Adama Mickiewicza, sprawę czasu i przestrzeni należy przedstawić nieco inaczej. Epopeja narodowa sytuuje akcję w określonej historycznej i geograficznej rzeczywistości – są to ziemie polskie zajęte przez Rosję, w czasach tuż przed wybuchem Powstania Listopadowego. Przestrzeń sarmackiej siedziby oraz okoliczne lasy, pola i rzeki, z ich sielskim i idyllicznym charakterem, tworzą kontrast dla szarej i brutalnej rzeczywistości politycznej. Wiązanie tych dwóch rzeczywistości – realnej i idealizowanej – jest świadomą grą autora z czytelnikiem, mającą na celu wzbudzenie tęsknoty za utraconą ojczyzną oraz pobudzenie uczuć patriotycznych. Czas dzieła dynamizuje narastające konflikty i przygotowuje grunt pod nieuchronny wybuch powstania.

W przypadku "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego, czas i przestrzeń przybierają zarówno dosłowny, jak i metaforyczny wymiar. Akcja toczy się w określonym czasie – w nocy z 20 na 21 listopada 1900 roku – i w konkretnym miejscu, w Bronowicach pod Krakowem. Jednakże Bronowice, choć realne, stają się symboliczną przestrzenią zderzenia dwóch światów: tradycyjnej wsi polskiej i nowoczesnej inteligencji miejskiej. Jest to miejsce, gdzie realność i mit, historia i współczesność autora ulegają powiązaniu poprzez wizje bohaterów. Wesele, pełne radości i zabawy, z czasem przemienia się w dramat o niezrealizowanych aspiracjach i niespełnionej nadziei narodu.

Czas i przestrzeń w literaturze są więc nie tylko tłem, lecz narzędziami, które pozwalają na pogłębione ukazanie tematów i problemów. Determinują one również psychologiczny kontur postaci, wpływając na ich wybory i motywacje. Bez tych szczególnie ważnych elementów narracja literacka nie byłaby tak wielowymiarowa, ani nie mogłaby oddziaływać na czytelnika z taką siłą, jak to czyni w dziełach tak wybitnych jak "Lalka", "Pan Tadeusz" czy "Wesele".