Wizerunek człowieka i jego stosunek do życia czy śmierci w literaturze średniowiecznej i barokowej

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 9.02.2024 o 22:05

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 9.02.2024 o 21:49

W literaturze skądinąd zmienną, refleksja nad życiem i śmiercią pozostaje konstantą filozoficzną, będącą świadectwem poszukiwań odpowiedzi na pytanie o sens istnienia. Każda epoka wnosiła własne interpretacje tych zagadnień, tworząc charakterystyczny wizerunek człowieka i jego stosunek do największych tajemnic egzystencji.

W średniowieczu, gdzie dominację miał Kościół, a teocentryzm kształtował światopogląd, człowiek był małą cząstką kosmosu skupionego wokół Boga. W takim kontekście śmierć była bramą do wieczności, a życie – ziemską pielgrzymką do celu transcendentnego. W literaturze znajdujemy odzwierciedlenie tych poglądów w "Pieśni o Rolandzie", gdzie tytułowy bohater ginie jako męczennik wiary, a jego poświęcenie stanowi heroiczny wzór do naśladowania. Jest to odmienny obraz niż ten ukazany przez Dantego w "Boskiej Komedii", gdzie wędrówka duszy podkreśla indywidualne dążenie do Boga i uzmysławia łaskę zbawienia. W dziełach franciszkanizmu, jak "Kwiatki św. Franciszka", życie ukazane jest jako radość z miłości Bożej, a śmierć jako spełnienie. Wszystko, co ziemskie, ma swoją małość, a górują nad tym wartości duchowe.

Przybywszy do odrodzenia, ujrzymy znaczące przewartościowanie. Antropocentryzm renesansowy stawia człowieka w centrum zainteresowania, czego odzwierciedleniem jest humanizm. Od teraz to człowiek kształtuje swoje losy, choć Bóg pozostaje Stworzycielem i opatrznością. Najpełniej tę myśl wyraża "Fraszka o żywocie ludzkim" Jana Kochanowskiego, gdzie życie opisano jako odrobinę czasu, na którą składają się przyjemności zgromadzone przez człowieka. Carpe diem, czyli łap chwilę, staje się zasadą w zagospodarowaniu ziemskiej egzystencji. Renesansowy człowiek, będąc patriotą, dworzaninem czy ziemianinem, dokonuje samorealizacji, odkrywając przy tym nowe obszary bytu.

Barok przywraca teocentryzm w nieco zmienionej formie, kładąc nacisk na metafizykę i zgłębianie natury dwoistego człowieka. Niewyczerpane pytania o sens życia i śmierć zostają ukazane w "Marnościach" Daniela Naborowskiego – obraz życia jako próżności, którego jedyną wartością jest dążenie do Boga. W barokowym vanitas widoczne jest też poczucie ulotności i kruchości życia, z którego należy korzystać, lecz z nieustającą świadomością doczesności.

Analizując te zmienne wizerunki człowieka, dostrzegamy, że są one wyrazem wielopłaszczyznowej relacji do duchowości, Boga, życia i śmierci. Każda z epok przynosiła transformację tego, co uznano za wartościowe, przesuwając akcenty z heroizmu na samorealizację, a także na strach przed nieznanym, mieszający się z dążeniem do ostatecznego poznania prawdy.

Literatura, dzieła sztuki, a nawet sam sposób życia ludzi w danym czasie, były zwierciadłem, które odbijało światopoglądy i przekonania danej epoki. Obrazy literackie Sophia Marnotsi czy rzeźby przesiąknięte uczuciem piemonckiego tryptyku ukazywały ziemskie losy wobec wieczności, zmagania z przemijaniem i poszukiwanie wiecznych wartości.

Refleksja nad ciągłością i zmiennością w wyobrażeniach o człowieku, jego stosunku do życia czy śmierci, staje się pretekstem do wniosków o uniwersalności dylematów związanych z egzystencją. Choć zmienna jest forma ich wyrażania, owa ciągłość ukazuje, że niezależnie od epoki, człowieka nieustannie nurtują te same pytania, a sztuka, w tym literatura, staje się polem ich eksploracji.