Baśniowość i fantastyka w literaturze romantycznej na wybranych przykładach

Rodzaj zadania: Analiza

Dodane: dzisiaj o 12:13

Baśniowość i fantastyka w literaturze romantycznej to kluczowe pojęcia, które kształtują charakter epoki. Romantycy, buntując się przeciwko sztywnym regułom klasycyzmu i racjonalizmu oświecenia, chętnie sięgali po motywy baśniowe i elementy fantastyczne, służące zarówno jako narzędzie wyrażania uczuć, jak i pogłębiania treści utworu. Zarówno baśniowość, jak i fantastyka umożliwiały im przekraczanie granic rzeczywistości, ukazywanie świata duchowego, ludowych wierzeń, tęsknot, lęków, metafizycznych niepokojów czy konfliktów wewnętrznych bohaterów.

Na początek warto zdefiniować oba te pojęcia:

- Baśniowość: obecność w utworze elementów charakterystycznych dla baśni, takich jak cudowność, wyraźna walka dobra ze złem, bohaterowie o niezwykłych mocach, magiczne przedmioty, ingerencja sił nadprzyrodzonych. Baśniowy świat rządzi się własnymi prawami, często odchodzi od logicznej rzeczywistości, by podkreślić morał bądź wyższą prawdę emocjonalną lub moralną. - Fantastyka: zjawisko obecności w fabule elementów nierealnych, sprzecznych z prawami natury czy logiki, często wywodzących się z wyobraźni autora; mogą to być zjawy, duchy, demony, podróże w czasie i przestrzeni. Fantastyka romantyczna nie tylko służy budowaniu nastroju tajemniczości, ale również wyraża idee metafizyczne, wątpliwości filozoficzne oraz pragnienia wolności.

Omówię to zagadnienie na przykładzie dwóch czołowych dzieł polskiego romantyzmu: „Dziadów cz. II” Adama Mickiewicza oraz „Balladyny” Juliusza Słowackiego.

---

Adam Mickiewicz – „Dziady cz. II”

Baśniowość: - W utworze pojawiają się typowo baśniowe postacie i motywy: dzieci, duchy, misterium przejścia przez granicę życia i śmierci. - W epizodzie z duchem Józia i Rózi mamy do czynienia z cudownością – zjawiają się one na życzenie żywych, wprost z „tamtego świata”, by podzielić się swoją historią i przekazać morał: „Kto nie doznał goryczy ni razu, ten nie pozna słodyczy w niebie”. - Wyraźna walka dobra ze złem: duchy dobre i złe nawiedzają wieśniaków, czasem udzielają rad, czasem straszą. Motyw sprawiedliwości, która dosięga winnych, pojawia się podczas rozmowy z duchem Złego Pana. - Mamy tu nadprzyrodzone wydarzenia: zjawy pojawiają się i znikają tajemniczo, rozbrzmiewają odgłosy z zaświatów, granica między światem ludzi i zaświatów zaciera się.

Fantastyka: - Dramat przepełniony jest obecnością istot pozaziemskich, manifestujących się w zaskakujący, nierealny sposób. Mogą się pojawić poprzez magiczny krąg, w którym przebywają żywi, a interakcja z duchami łamie prawa rzeczywistości. - To, co fantastyczne, miesza się tutaj z elementem ludowego rytuału, podkreślając romantyczną fascynację tajemnicą śmierci, życia wiecznego, odkupienia win i wpływu zmarłych na życie obecnych. - Fantastyka nie jest jedynie zewnętrzną dekoracją: poprzez nią Mickiewicz ukazuje idee dotyczące wiecznego konfliktu między winą, karą a przebaczeniem, wartością pokuty i znaczeniem miłości.

Baśniowość i fantastyka w „Dziadach” budują nastrój grozy i tajemnicy oraz odzwierciedlają przekonanie, że świat ludzki i duchowy przenikają się, a rzeczy niezrozumiałe dla rozumu można pojąć sercem.

---

Juliusz Słowacki – „Balladyna”

Baśniowość: - Mamy tu świat, w którym codzienna rzeczywistość (wiejska chata, praca na polu) miesza się z cudownością: występują postacie takie jak Goplana – królowa jeziora, Skierka i Chochlik – zabawne, figlarne duchy przyrody. - Motyw magicznych wydarzeń: Goplana swoją wolą wpływa na losy bohaterów, zakochuje się, knuje intrygi, nakazuje Skierce i Chochlikowi ingerować w ludzkie sprawy (np. poprzez sprowadzenie burzy). - Wyrazista walka dobra ze złem – dobro zostaje ukarane (Alina), zło zwycięża tylko pozornie, w finale Balladyna ginie, trafiona przez piorun za swe zbrodnie, co ma wymiar baśniowego morału. - Pojawiają się magiczne rośliny (maliny symbolizujące rywalizację sióstr), tajemnicze znaki (ślady krwi na czole Balladyny, niewidzialne dla innych), a także postaci obdarzone niezwykłymi właściwościami (Kostryn, dążący do władzy za wszelką cenę, niemal diaboliczny).

Fantastyka: - Świat przedstawiony rządzi się własnymi prawami, niemożliwymi w rzeczywistości, a obecność istot nadprzyrodzonych i cudownych zdarzeń kształtuje bieg akcji. - Duch zmarłej Aliny zjawia się, by doprowadzić do wyjawienia prawdy o Balladynie – to typowy motyw fantastyczny: ingerencja świata zmarłych w wymiar ludzki. - Niezwykłość śmierci Balladyny – rażący ją piorun jest bezpośrednim „osądzeniem” przez siły wyższe, a zarazem baśniowym wymierzeniem sprawiedliwości.

---

Podsumowanie

W literaturze romantycznej baśniowość i fantastyka są więc środkiem wyrażania najgłębszych przekonań epoki oraz duchowego wymiaru egzystencji człowieka.