Literatura Stefana Grabińskiego na tle innych twórców Młodej Polski

Rodzaj zadania: Esej

Dodane: godzinę temu

Literatura Stefana Grabińskiego na tle innych twórców Młodej Polski

Stefan Grabiński zajmuje w literaturze polskiej miejsce osobne, a zarazem bardzo ciekawe. Choć tworzył w epoce Młodej Polski i dzielił z nią wiele niepokojów, tematów oraz nastrojów, jego twórczość wyraźnie wyróżnia się na tle innych pisarzy tego okresu. Podczas gdy wielu artystów młodopolskich koncentrowało się na dekadentyzmie, kryzysie wartości, nastrojowości, symbolizmie czy fascynacji wsią i sztuką, Grabiński skierował swoją uwagę ku temu, co tajemnicze, niewytłumaczalne i groźne. Był twórcą literatury niesamowitej, często nazywanym „polskim Edgarem Allanem Poe”, jednak takie określenie, choć efektowne, nie oddaje w pełni oryginalności jego pisarstwa. Grabiński stworzył bowiem własny świat wyobraźni, osadzony w realiach nowoczesności, a zarazem przeniknięty metafizycznym lękiem.

Aby lepiej zrozumieć miejsce Grabińskiego na tle innych twórców Młodej Polski, trzeba najpierw przypomnieć najważniejsze cechy samej epoki. Młoda Polska była czasem silnych sprzeczności. Z jednej strony dominowały w niej nastroje schyłkowe, pesymizm, poczucie kryzysu kultury i jednostki. Z drugiej strony pojawiała się intensywna potrzeba przekraczania granic codzienności, sięgania ku symbolowi, mitowi, irracjonalności i duchowości. Artyści odchodzili od realistycznego opisu świata, szukając tego, co ukryte pod powierzchnią zjawisk. W poezji wyrażało się to poprzez nastrojowość i sugestię, w dramacie przez symboliczne konstrukcje, a w prozie przez zainteresowanie psychiką, tajemnicą i stanami granicznymi. Właśnie w tym miejscu twórczość Grabińskiego spotyka się z duchem epoki.

Podobnie jak inni twórcy Młodej Polski, Grabiński nie ufał prostemu, racjonalnemu obrazowi rzeczywistości. Świat przedstawiony w jego utworach nie jest uporządkowany ani do końca poznawalny. Pod codziennością kryją się nieznane siły, zagadkowe energie i zjawiska, których człowiek nie potrafi opanować. Takie myślenie było bliskie modernistycznemu przekonaniu, że rzeczywistość ma wymiar głębszy niż to, co dostępne zmysłom. W tym sensie Grabiński jest prawdziwie młodopolski: nie opisuje świata jako czegoś stabilnego i jednoznacznego, lecz jako przestrzeń tajemnicy.

Jednak sposób realizacji tych założeń jest u niego wyjątkowy. Jeśli porównamy Grabińskiego z Kazimierzem Przerwą-Tetmajerem, zauważymy zasadniczą różnicę. U Tetmajera dominuje nastrojowy liryzm, melancholia, poczucie wyczerpania, niekiedy erotyzm i zachwyt nad przyrodą. Dekadentyzm Tetmajera polega często na bezsilności wobec życia i rozpadzie sensu. Grabiński natomiast nie zatrzymuje się na biernym smutku. Jego utwory są dynamiczne, pełne napięcia, lęku, gwałtownych zdarzeń. Zamiast poetyckiej skargi mamy u niego fabułę prowadzącą ku grozie. O ile Tetmajer wyraża kryzys nowoczesnego człowieka w tonie lirycznym, o tyle Grabiński pokazuje ten kryzys przez wtargnięcie niesamowitości w zwykłą rzeczywistość.

Interesujące jest także zestawienie Grabińskiego z Janem Kasprowiczem. W hymnach Kasprowicza pojawiają się obrazy apokaliptyczne, bunt przeciw złu, napięcie między człowiekiem a absolutem. Jest to więc literatura intensywnych przeżyć duchowych, w której widoczny jest dramat egzystencjalny. Grabiński również dotyka spraw ostatecznych: przeznaczenia, śmierci, winy, szaleństwa, granicy między materią a duchem. Czyni to jednak nie przez monumentalną poetycką wizję, lecz przez opowiadanie, epizod, zagadkę. Groza w jego utworach rodzi się z konkretu: z podróży pociągiem, z tajemniczego domu, z obsesji bohatera, z niepokojącego zjawiska, które początkowo wydaje się drobiazgiem. Można więc powiedzieć, że Grabiński „prywatyzuje” metafizykę: sprowadza ją do doświadczenia jednostki i wpisuje w pozornie zwykłe sytuacje.

Na tle innych twórców Młodej Polski szczególnie wyraźna staje się fascynacja Grabińskiego nowoczesnością. To cecha bardzo oryginalna. Wielu artystów epoki z nieufnością patrzyło na cywilizację, przemysł, technikę i miejskość, uciekając ku naturze, sztuce, historii lub wnętrzu duszy. Tymczasem Grabiński potrafił odnaleźć niesamowitość właśnie w świecie nowoczesnym. Najlepszym przykładem jest zbiór opowiadań związanych z koleją, gdzie pociąg, stacja, ruch i mechanika nie są jedynie elementem tła, lecz stają się źródłem metafizycznego niepokoju. Kolej u Grabińskiego nie jest symbolem postępu w prostym sensie. To raczej żywioł, który wymyka się człowiekowi, otwiera dostęp do innych wymiarów istnienia, budzi obsesję i prowadzi ku zagładzie. Taki sposób ujęcia techniki odróżnia go od wielu współczesnych, ponieważ pokazuje, że groza nie kryje się już tylko w ruinach, zamkach i nocnych cmentarzach, ale także w wynalazkach nowoczesnej cywilizacji.

W zestawieniu z Władysławem Stanisławem Reymontem także widać odmienność Grabińskiego. Reymont, zwłaszcza w „Chłopach”, tworzył szeroki obraz zbiorowości, obyczaju, rytmu natury i życia społecznego. Nawet jeśli pojawiają się tam elementy wierzeń ludowych czy tajemnicy, są one osadzone w realistycznej strukturze świata przedstawionego. Grabiński idzie inną drogą. Interesuje go nie tyle wspólnota, ile jednostka poddana działaniu niepojętych sił. Bohater jego opowiadań bywa samotny, wyobcowany, często niezrozumiany przez otoczenie. To człowiek nowoczesny, ale zarazem kruchy psychicznie, balansujący na granicy obłędu. W tym sensie Grabiński jest bliższy literaturze psychologicznej i symbolicznej niż realistycznej panoramie społecznej.

Porównanie z dramatopisarstwem Stanisława Wyspiańskiego również przynosi ciekawe wnioski. Wyspiański, zwłaszcza w „Weselu”, ukazywał świat, w którym rzeczywistość miesza się z widmowością, a postacie fantastyczne wydobywają ukryte prawdy o narodzie, historii i zbiorowej świadomości. U Grabińskiego także pojawia się przenikanie realności i tego, co nadprzyrodzone. Różnica polega jednak na skali i funkcji. U Wyspiańskiego fantastyka ma wymiar społeczny, narodowy i symboliczny; u Grabińskiego jest przede wszystkim egzystencjalna i psychologiczna. Nie chodzi o diagnozę polskości, lecz o odkrycie pęknięcia w samej strukturze rzeczywistości i ludzkiego „ja”. Groza nie służy tu komentowaniu historii, ale badaniu tajemnicy bytu.

Ważnym rysem twórczości Grabińskiego jest także jego stosunek do psychiki człowieka. Młoda Polska interesowała się wnętrzem jednostki, podświadomością, marzeniem, snem, chorobą duszy. Grabiński rozwija te zainteresowania w kierunku bardziej mrocznym. Jego bohaterowie ulegają natręctwom, fobiom, obsesjom, fascynacji śmiercią lub dziwnym zjawiskom. Często nie wiadomo, czy spotykają prawdziwe moce nadprzyrodzone, czy też są ofiarami własnej psychiki. Ta dwuznaczność stanowi jedną z największych zalet jego prozy. Dzięki niej literatura niesamowita nie staje się prostą opowieścią o duchach, lecz subtelną grą między tym, co zewnętrzne, a tym, co rodzi się w umyśle człowieka. Właśnie tu Grabiński spotyka się z modernistycznym zainteresowaniem kryzysem podmiotowości.

Nie można też pominąć języka jego utworów. Choć Grabiński pisał prozą, jego styl bywa nasycony ekspresją, sugestywnością, a niekiedy niemal poetycką obrazowością. Umiał budować nastrój narastającego niepokoju, stopniować napięcie i tworzyć aurę niezwykłości. Nie był jednak wyłącznie stylistą. Jego opowiadania mają precyzyjną konstrukcję i często opierają się na pomyśle, który rozwija się logicznie aż do zaskakującego lub tragicznego finału. Dzięki temu łączy cechy modernistycznej nastrojowości z dyscypliną fabularną charakterystyczną dla dobrze skonstruowanej noweli czy opowieści grozy.

Na tle innych twórców Młodej Polski Stefan Grabiński jawi się więc jako artysta zarazem bliski epoce i od niej odrębny. Łączy go z modernizmem zainteresowanie tajemnicą, kryzysem człowieka, psychiką, irracjonalnością i metafizyką. Różni natomiast wybór środków oraz obszar wyobraźni. Podczas gdy wielu jego współczesnych szukało niezwykłości w symbolu, micie, naturze, historii czy narodowym dramacie, on odkrywał ją w nowoczesnym świecie, w codziennych przestrzeniach, w technice, ruchu, przypadku i obsesji. Zamiast wielkich manifestów tworzył kameralne, ale intensywne opowieści, w których zwyczajność pęka pod naporem niewytłumaczalnego.

Dlatego Grabiński jest jednym z najbardziej oryginalnych prozaików związanych z Młodą Polską. Nie stał się może tak powszechnie rozpoznawalny jak Wyspiański, Reymont czy Żeromski, ale jego twórczość stanowi ważne i fascynujące dopełnienie obrazu epoki. Pokazuje bowiem, że modernistyczny niepokój mógł znaleźć wyraz nie tylko w liryce dekadenckiej, dramacie symbolicznym czy powieści społecznej, lecz także w literaturze grozy. A właśnie w tej dziedzinie Stefan Grabiński okazał się twórcą wyjątkowym: odkrył polskiej literaturze obszar niesamowitości zakorzenionej jednocześnie w duszy człowieka i w tajemniczym mechanizmie nowoczesnego świata.