Antybiotyki – podział, znaczenie i mechanizm działania

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 8:30

Antybiotyki – podział, znaczenie i działanie

Antybiotyki to, w ścisłym znaczeniu, substancje pochodzenia naturalnego oraz ich zmodyfikowane pochodne, które hamują rozwój bakterii lub je zabijają. W codziennej praktyce nazwą tą często obejmuje się również syntetyczne leki przeciwbakteryjne. Należy podkreślić, że antybiotyki nie działają na wirusy, dlatego nie leczą grypy ani przeziębienia. Ich zastosowanie w przebiegu choroby wirusowej może być uzasadnione dopiero wtedy, gdy lekarz rozpozna dodatkowe zakażenie bakteryjne. Przyjmowanie ich bez wskazań nie przyspiesza powrotu do zdrowia, a może powodować działania niepożądane i sprzyjać oporności bakterii [1, 3].

Jednym z podstawowych kryteriów podziału antybiotyków jest ich wpływ na bakterie. Leki bakteriobójcze prowadzą do śmierci komórek bakteryjnych, natomiast bakteriostatyczne hamują ich namnażanie, ułatwiając organizmowi zwalczenie zakażenia. Do pierwszej grupy należą między innymi penicyliny i cefalosporyny, a do drugiej tetracykliny oraz makrolidy. Podział ten jest pewnym uproszczeniem, ponieważ efekt działania może zależeć również od gatunku bakterii i stężenia leku. Nie oznacza też, że antybiotyk bakteriobójczy jest zawsze lepszy od bakteriostatycznego. Wybór zależy przede wszystkim od rodzaju i miejsca zakażenia oraz stanu pacjenta [1, 2].

Antybiotyki można również podzielić według zakresu działania, czyli liczby i rodzaju bakterii, na które oddziałują. Preparaty o wąskim zakresie działają na ograniczoną grupę drobnoustrojów, a te o szerokim zakresie obejmują więcej ich rodzajów. Szeroki zakres nie oznacza jednak skuteczności wobec wszystkich bakterii. Jeśli jest to możliwe, należy wybierać lek skierowany przeciwko drobnoustrojowi wywołującemu zakażenie. Pomaga w tym badanie mikrobiologiczne, na przykład posiew, oraz antybiogram, czyli ocena wrażliwości bakterii na określone leki. W ciężkich zakażeniach leczenie często rozpoczyna się przed otrzymaniem wyników, a następnie dostosowuje do uzyskanych informacji [1, 4].

Kolejny podział uwzględnia budowę i mechanizm działania leków. Antybiotyki beta-laktamowe, do których należą penicyliny, cefalosporyny i karbapenemy, zakłócają budowę ściany komórkowej bakterii. Osłabiona komórka może wówczas ulec zniszczeniu. Podobny cel mają glikopeptydy, na przykład wankomycyna, choć działają w inny sposób. Makrolidy, tetracykliny i aminoglikozydy zaburzają wytwarzanie białek potrzebnych bakteriom do życia. Z kolei fluorochinolony zakłócają procesy związane z bakteryjnym materiałem genetycznym, a sulfonamidy i trimetoprim blokują powstawanie substancji niezbędnych do wzrostu bakterii. Różnice te wyjaśniają, dlaczego poszczególne leki mają odmienne zastosowania i nie można dowolnie ich zastępować [1, 2].

Znaczenie antybiotyków wynika przede wszystkim z możliwości skutecznego leczenia zakażeń zagrażających zdrowiu i życiu. Stosuje się je między innymi w bakteryjnym zapaleniu płuc, zakażeniach układu moczowego oraz bakteryjnym zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych. Są też niezbędne w leczeniu sepsy spowodowanej zakażeniem bakteryjnym. W wybranych sytuacjach podaje się je zapobiegawczo, na przykład przed niektórymi operacjami, aby zmniejszyć ryzyko zakażenia miejsca operowanego. Taka profilaktyka powinna mieć jednak określone wskazania i czas trwania. Antybiotyki umożliwiają również bezpieczniejsze prowadzenie leczenia przeciwnowotworowego i przeszczepiania narządów, ponieważ pacjenci ci są szczególnie narażeni na zakażenia [3, 4].

Korzyści z antybiotykoterapii trzeba zawsze rozpatrywać razem z jej zagrożeniami. Leki te mogą powodować nudności, biegunkę, wysypkę i reakcje alergiczne, a niektóre także uszkodzenie nerek lub słuchu. Wpływają również na bakterie naturalnie występujące w organizmie. Zaburzenie tej mikrobioty może sprzyjać grzybicom oraz biegunce związanej z zakażeniem *Clostridioides difficile*. Nie oznacza to, że należy unikać potrzebnego leczenia, lecz że powinno być ono prowadzone rozważnie. Lekarz, dobierając preparat i dawkę, uwzględnia między innymi wiek, uczulenia, czynność nerek oraz inne przyjmowane leki [1, 2].

Szczególnie poważnym problemem jest antybiotykooporność. Polega ona na tym, że bakterie stają się niewrażliwe na działanie leków, które wcześniej były wobec nich skuteczne. To bakterie, a nie organizm pacjenta, stają się oporne. Nadmierne i niewłaściwe stosowanie antybiotyków przyspiesza wybór oraz rozprzestrzenianie się opornych szczepów. Skutkiem mogą być trudniejsze leczenie, dłuższy pobyt w szpitalu i większe ryzyko zgonu. Pacjent powinien więc przyjmować antybiotyk zgodnie z aktualnym zaleceniem lekarza, nie zmieniać samodzielnie dawki ani czasu terapii oraz nie przekazywać leku innym osobom [3, 4].

W bezpiecznej antybiotykoterapii ważną rolę pełni pielęgniarka. Przed podaniem leku sprawdza zlecenie, tożsamość pacjenta oraz informacje o uczuleniach. Dba o właściwą dawkę, drogę i czas podania, a także obserwuje skuteczność leczenia oraz ewentualne działania niepożądane. Nagła duszność, obrzęk lub pogorszenie stanu po podaniu leku wymagają natychmiastowej reakcji. Istotne są również edukacja pacjenta, higiena rąk i przestrzeganie zasad zapobiegania zakażeniom. Ograniczenie ich przenoszenia zmniejsza bowiem potrzebę stosowania antybiotyków.

Podsumowując, antybiotyki są niezbędne we współczesnej medycynie, ale ich wartość zależy od odpowiedzialnego stosowania. Znajomość ich działania pomaga zrozumieć zarówno możliwości leczenia, jak i jego ograniczenia. Właściwy dobór leku, obserwacja pacjenta oraz zapobieganie zakażeniom służą nie tylko osobie aktualnie leczonej, lecz także ochronie skuteczności antybiotyków w przyszłości.

Bibliografia