Ludzie - czy są wolni czy zdeterminowani w swoich działaniach? Analiza literacka

Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 14.10.2024 o 20:51

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 28.04.2024 o 16:25

Czy człowiek jest panem własnego losu, czy też wszystkie jego działania są zdeterminowane przez siły zewnętrzne? Temat ten, rozważany przez filozofów i pisarzy na przestrzeni wieków, znajduje swoje odbicie w wielu dziełach literatury światowej. Szczególnie bogate w analizę tego problemu są tragedie antyczne oraz dzieła Williama Szekspira. Przyjrzyjmy się, jak problem determinizmu versus wolności został przedstawiony w "Makbecie", "Antygonie" Sofoklesa oraz w tragedii antycznej ogólnie.

Zacznijmy od "Makbeta" Szekspira. Tytułowy bohater tragedii, szkocki wojownik, wpada w sieć przepowiedni trzech wiedźm, według których ma zostać królem Szkocji. W obliczu tej wróżby, Makbet, wspierany przez ambitną żonę, decyduje się zamordować króla Duncana, by przejąć tron. Szekspir stawia pytanie o to, na ile to wolna wola bohatera, a na ile działanie pod wpływem zewnętrznej determinacji (przepowiednia wiedźm) kierowało jego działaniami. Choć teoretycznie Makbet miał wybór, czy zostanie królem poprzez morderstwo czy nie, jego decyzje wydają się być zdeterminowane przez działania i oczekiwania innych postaci oraz przez własne ambicje i obawy.

Z kolei w "Antygonie" Sofoklesa mamy do czynienia z bohaterką, która staje w obronie boskich praw, ignorując edykt królewski zakazujący pochówku jej brata. Antygona, postępując zgodnie z własnym sumieniem i przekonaniami, zdaje się być kierowana przez głęboko zakorzenione poczucie moralnego obowiązku oraz wolną wolę. Mimo to, jej los również wydaje się być przesądzony przez boskie prawa oraz przez rodzinne przekleństwo które spada na jej głowę.

Tragedie antyczne często eksplorują temat determinizmu, gdzie heroiczni bohaterowie są rzucani w objęcia tragicznych losów, zdawałoby się, z góry przesądzonych przez los, bogów czy przeznaczenie. Przypadki postaci takich jak Edyp, który nieświadomie spełnia przerażającą przepowiednię, zdają się podkreślać władzę determinizmu nad wolną wolą.

Analizując zarówno "Makbeta", jak i "Antygonę" oraz inne tragedie antyczne, można dostrzec pewien wzór: bohaterowie, choć zdają się być świadomymi i aktywnymi kreatorami własnych historii, równocześnie znajdują się w pułapce nieuchronnych sił zewnętrznych czy wewnętrznych. To prowadzi do wniosku, że niezależnie od pozornej wolności wyboru, działania ludzkie mogą być w dużym stopniu zdeterminowane przez czynniki, które wykraczają poza kontrolę jednostki – takie jak społeczne oczekiwania, moralność, przeznaczenie czy nawet boska interwencja.

Podsumowując, literatura światowa bogato ilustruje skomplikowany związek między wolną wolą a determinizmem. Choć bohaterowie, jak Makbet czy Antygona, mogą wydawać się wolni w swoich wyborach, to jednak na różnych płaszczyznach ich działania są zdeterminowane przez szerszy kontekst – społeczny, moralny czy nawet metafizyczny. Tragedie antyczne i dzieła Szekspira pozwalają zrozumieć, że ludzka kondycja to ciągła walka między pragnieniem wolności a siłami, które nas ograniczają.