Wolna wola, a czynniki niezależne. Analiza literacka

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 11.06.2024 o 11:58

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 10.06.2024 o 19:51

W literaturze można znaleźć liczne przykłady rozważań na temat wolnej woli i czynników niezależnych, które mogą wpływać na losy jednostki. Dylemat między tym, w jakim stopniu mamy kontrolę nad własnym życiem, a w jakim podlegamy wpływom zewnętrznym, przewija się przez dzieła wielu autorów. W niniejszej rozprawce postaram się poddać analizie ten problem, przywołując faktyczne wydarzenia i sytuacje z klasyki literatury polskiej i światowej.

Jednym z najbardziej ikonicznych dzieł, ukazujących konflikt między wolną wolą a czynnikami niezależnymi, jest "Makbet" Williama Szekspira. Główny bohater, Makbet, staje przed wyborem własnej drogi życiowej pod wpływem przepowiedni trzech wiedźm. Słowa wiedźm stają się dla niego katalizatorem działań, które prowadzą do zguby. Początkowo Makbet podejmuje decyzje samodzielnie, jednak z czasem jego wolna wola zostaje coraz bardziej ograniczona przez zewnętrzne czynniki: naciski ze strony Lady Makbet, przeznaczenie, przepowiednie. Choć początkowo wydaje się, że to Makbet decyduje, w rzeczywistości jego wybory są w dużej mierze kształtowane przez okoliczności i proroctwa, które go otaczają. Czy Makbet jest naprawdę wolny w swoich decyzjach? Szekspir zdaje się sugerować, że nawet jeśli wydaje nam się, że mamy kontrolę, nasze działania mogą być determinowane przez czynniki, na które nie mamy wpływu.

Kolejnym przykładem wartym analizy jest "Lalka" Bolesława Prusa, gdzie główny bohater, Stanisław Wokulski, zmaga się z podobnymi dylematami. Wokulski to postać dynamiczna, ambitna, pełna marzeń i planów. Jego życie zawodowe i osobiste zależą od wielu zewnętrznych czynników, takich jak sytuacja polityczna, społeczna i ekonomiczna. Wokulski zdaje sobie sprawę z tych ograniczeń, co wywołuje u niego frustrację i poczucie niesprawiedliwości. Zakochany w Izabeli Łęckiej, próbuje wpłynąć na swoje życie poprzez działania mające na celu zdobycie jej uczucia, jednak mimo ogromnych starań, ostatecznie kończy z rozczarowaniem. Losy Wokulskiego pokazują, że człowiek nie zawsze może osiągnąć swoje cele, nawet jeśli wykazuje ogromną determinację, ponieważ jego wolność bywa ograniczana przez społeczne konwenanse i materialne bariery.

Innym przykładem jest "Zbrodnia i kara" Fiodora Dostojewskiego, która ukazuje moralne rozterki Rodiona Raskolnikowa. Bohater decyduje się popełnić zbrodnię, wierząc, że jego wybitność daje mu prawo do przekraczania prawa moralnego. Jednakże po dokonaniu morderstwa, jego wolna wola zostaje skonfrontowana z ciężarem psychologicznym i społecznym. Wewnętrzne poczucie winy oraz wpływ zewnętrznych wydarzeń, takich jak śledztwo i relacje z innymi postaciami, ograniczają jego zdolność do samodzielnego kierowania swoim życiem. Dostojewski poprzez postać Raskolnikowa pokazuje, że mimo przekonania o własnej wolności, jednostka może być zniewolona przez swoje czyny i ich konsekwencje.

W "Mistrz i Małgorzata" Michaiła Bułhakowa mamy do czynienia z jeszcze innym ujęciem tego problemu. Postać Mistrza próbuje realizować swoją wolną wolę poprzez pisanie powieści o Jezusie, jednak napotyka na przeszkody ze strony systemu i ludzi, których działania ograniczają jego twórczą wolność. Małgorzata, jego ukochana, dla odzyskania Mistrza jest gotowa zawrzeć pakt z diabłem, co pokazuje, że jej wolność jest również ograniczona przez miłość i społeczne konwencje. Przez postaci Mistrza i Małgorzaty, Bułhakow ukazuje walkę jednostek z siłami, które przekraczają ich kontrolę, i jak te siły mogą kształtować ich losy.

Wreszcie, "Czarodziejska góra" Tomasza Manna jest dziełem, które również porusza ten temat. Hans Castorp, główny bohater, przyjeżdża do sanatorium na jedynie przelotną wizytę, jednak choroba i wpływ ludzi, których tam spotyka, prowadzą do tego, że spędza tam kilka lat swojego życia. Jego wolność jest w pewnym sensie ograniczona przez stan zdrowia, ale też przez wpływ innych osób oraz filozoficzne rozważania, które stają się jego codziennością. Dziewiętnastoletni Castorp, niewinny i pełen planów, w końcu przekonuje się, że jego własne pragnienia i decyzje są silnie konfrontowane z niezależnymi czynnikami.

Analizując powyższe przykłady, można dojść do wniosku, że wolna wola często stoi w konflikcie z różnorodnymi czynnikami niezależnymi. Ludzie mogą podejmować decyzje i dążyć do realizacji własnych celów, jednak ich działania są nieodmiennie kształtowane przez siły społeczne, psychologiczne, ekonomiczne i inne. Literatura pokazuje, że nawet jeśli człowiek cieszy się pewnym stopniem wolności, to nigdy nie jest on absolutny. Ważne jest, aby być świadomym tych ograniczeń i starać się znaleźć równowagę między własnymi pragnieniami a realiami świata, w którym żyjemy.