Pamięć o powstaniu styczniowym. Omów zagadnienie na podstawie utworu Gloria victis Elizy Orzeszkowej. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 21.08.2024 o 11:24

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 21.08.2024 o 10:27

---

Powstanie styczniowe, które miało miejsce w latach 1863-64, stanowi jeden z najbardziej tragicznych i zarazem ważnych momentów w historii Polski. Była to insurekcja przeciwko rosyjskiemu zaborcy, której charakter w znacznym stopniu opierał się na walce partyzanckiej. Powstańcy często musieli stawiać czoła wrogowi dysponującemu dużo lepszym uzbrojeniem oraz logistyką, co dodatkowo utwierdza ich heroizm i poświęcenie. Choć powstanie zakończyło się klęską, to jego znaczenie w historii narodowej jest niepodważalne – nie tylko z perspektywy walki z zaborcą, ale także jako symbol niezłomnego ducha narodowego.

Powstanie styczniowe wywołuje kontrowersje – z jednej strony jest uważane za akt bohaterstwa i patriotyzmu, z drugiej za nieudane przedsięwzięcie, które przyniosło wiele cierpień i strat. Ten dualizm odnalazł swoje odbicie w literaturze, gdzie różni pisarze przedstawili własne interpretacje tego historycznego wydarzenia. Celem tej pracy jest omówienie sposobów przechowywania pamięci o powstaniu styczniowym na podstawie utworu "Gloria victis" Elizy Orzeszkowej, a także porównanie tego dzieła z "Rozdziobią nas kruki, wrony" Stefana Żeromskiego, aby ukazać dwa różne podejścia do tego tematu.

Część I: Eliza Orzeszkowa i "Gloria victis"

"Gloria victis" to krótkie, ale mocno przemawiające dzieło. Jest to nowelka o charakterze epickim, w której narracja prowadzona jest przez uczłowieczone siły przyrody: wiatr, drzewa i kwiaty. Taki zabieg narracyjny nadaje utworowi mistyczny i symboliczny wymiar. Głównymi bohaterami są powstańcy, którzy zostają przedstawieni z niezwykłą idealizacją. Orzeszkowa ukazuje ich jako bohaterów niebojowych, którzy z pełnym poświęceniem walczyli o wolność Ojczyzny.

Główne motywy w "Gloria victis" to poświęcenie, patriotyzm i heroizm. Powstańcy są ukazani jako „najlepsi synowie narodu polskiego”, którzy oddali życie w imię wyższych idei. Utwór porównuje losy Romualda Traugutta do Leonidasa, co sugeruje, że mimo natychmiastowej klęski, ich czyn ma długoterminowe, pozytywne skutki dla narodu. Orzeszkowa stara się w ten sposób przekazać, że walka o wolność, mimo przeciwności, jest warta każdej ceny.

Styl "Gloria victis" oscyluje między romantyzmem a pozytywizmem. Chociaż Orzeszkowa była pozytywistką, w tym utworze można dostrzec silne wpływy romantycznej idealizacji i mistycyzmu. Tytuł "Gloria victis" – „Chwała zwyciężonym” – sam w sobie jest zawołaniem wiatru, które nieustannie przypomina o bohaterach powstania.

Część II: Stefan Żeromski i "Rozdziobią nas kruki, wrony"

W "Rozdziobią nas kruki, wrony" Żeromski przedstawia końcową fazę powstania, skupiając się na tragicznych konsekwencjach i upadku morale powstańców. Utwór opowiada historię o zdegradowaniu powstańczej walki do poziomu najniższego upadku moralnego, gdzie pozbawieni aprowizacji i wsparcia, walczący cierpią nie tylko z powodu wroga, ale również z powodu własnych współobywateli. Naturalistyczne obrazy głodu, chorób i śmierci przemawiają potężnie do wyobraźni czytelnika, ukazując brutalną rzeczywistość wojny.

Główne motywy w "Rozdziobią nas kruki, wrony" to brak jedności narodu, duchowa degradacja i tragiczne skutki podziałów społecznych. Żeromski krytycznie podchodzi do braku zjednoczenia narodu, ukazując chłopa, który okrada martwego powstańca, co staje się symbolem duchowej degradacji społeczeństwa. Relacje między szlachtą a chłopstwem, a raczej ich brak, są tu przedstawione jako jeden z głównych powodów klęski powstania.

Styl Żeromskiego jest pełen naturalizmu i realizmu, co stanowi kontrast do idealizacji obecnej u Orzeszkowej. Brak heroizmu, brutalność i surowa prawda są głównymi elementami jego narracji. W ten sposób Żeromski chce zwrócić uwagę na to, że bez zmiany społecznej, edukacji i pracy u podstaw, powstania nie będą miały szans na sukces.

Część III: Porównanie i Synteza

Z kolei Żeromski, w "Rozdziobią nas kruki, wrony", przedstawia brutalną prawdę i tragedię powstańców, koncentrując się na ludzkim cierpieniu i duchowej degradacji społeczeństwa. Jego podejście jest naturalistyczne i krytyczne, co stanowi surowe, choć realistyczne odzwierciedlenie tamtych czasów.

Oba podejścia mają znaczący wpływ na pamięć o powstaniu styczniowym w polskiej świadomości. Idealizacja u Orzeszkowej mogła inspirować do dalszej walki o niepodległość, budując romantyczny obraz bohaterów narodowych. Z kolei realistyczne i krytyczne podejście Żeromskiego mogło zmuszać do refleksji nad wewnętrznymi problemami narodu i koniecznością pracy u podstaw.

Współczesne spojrzenie na powstanie styczniowe unika jednoznacznych ocen. Dziś zdajemy sobie sprawę z potrzeby analizy zarówno idealistycznej, jak i krytycznej, aby zrozumieć pełny kontekst historyczny i kulturowy tych wydarzeń. Literatura odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu narodowej pamięci, a różne podejścia pisarzy, takie jak Orzeszkowej i Żeromskiego, pomagają zrozumieć zarówno idee, jak i brutalne realia tamtego czasu.

Zakończenie

Ocena powstania styczniowego jest trudna – z jednej strony można podziwiać poświęcenie i patriotyzm powstańców, z drugiej zaś krytykować brak przygotowania i tragiczne skutki tej insurekcji. Niemniej jednak, pamięć o tych wydarzeniach jest ważna dla budowania narodowej tożsamości. Tylko poprzez zrozumienie pełnego kontekstu historycznego możemy lepiej cenić poświęcenie przeszłych pokoleń i unikać błędów w przyszłości.

Pamięć historyczna, wspierana przez literaturę, jest kluczowa dla budowania narodowej tożsamości. Nawet teraz, w XXI wieku, potrzebujemy kontynuować dyskusje na temat powstania styczniowego, aby zrozumieć, jak te wydarzenia wpłynęły na naszą kulturę, tożsamość i przyszłość. W ten sposób możemy lepiej docenić poświęcenie naszych przodków i czerpać nauki z ich doświadczeń.