Czy człowiek decyduje o własnym losie? Analiza pytania odwołująca się do dzieł literackich.

Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 19.12.2024 o 19:46

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 26.09.2024 o 19:36

W kulturze i literaturze od wieków trwa debata na temat, czy człowiek jest architektem swojego losu, czy też jego życie jest z góry predestynowane przez siły wyższe bądź nieprzewidywalne okoliczności. Dwoma dziełami literackimi, które doskonale eksponują ten temat, są dramat „Makbet” Williama Szekspira oraz powieść "Lalka" Bolesława Prusa. Analiza tych tekstów oraz ich konteksty pozwolą na zbadanie tej dylematycznej kwestii.

W „Makbecie” Szekspira główny bohater, Makbet, jest początkowo wiernym rycerzem króla Duncana. Jednakże spotkanie z trzema wiedźmami, które przepowiadają jego przyszłość jako króla Szkocji, staje się momentem, w którym Makbet zaczyna kreować swój los w sposób destrukcyjny. Przepowiednie wiedźm wywołują w nim ambicję, której wcześniej nie był świadomy. Można tu dostrzec argument za tym, że to los wpływa na życie człowieka — spotkanie z wiedźmami było przypadkowe, a ich przepowiednie zapoczątkowały ciąg wydarzeń, nad którymi Makbet nie miał kontroli.

Jednakże to nie przepowiednie, lecz działania Makbeta decydują o jego ostatecznym upadku. Po dokonanej zbrodni, jaką jest morderstwo króla Duncana, Makbet staje się żądny władzy i coraz bardziej desperacki, by utrzymać swoją pozycję. To jego własne decyzje, podyktowane ambicją i strachem, prowadzą do jego zguby. W ten sposób Szekspir pokazuje, że człowiek ma w pewnym stopniu kontrolę nad swoim losem i jest odpowiedzialny za swoje czyny. Teza o predestynacji staje pod znakiem zapytania, gdy zrozumiemy, że choć Makbet może nie kontrolować swojej przyszłości, to kontroluje swoje reakcje na przepowiednie i wydarzenia.

Konteksty historyczne i filozoficzne również mogą pomóc w analizie problemu wolnej woli w „Makbecie”. Z filozoficznego punktu widzenia można przywołać deterministyczne teorie epoki renesansu, które zakładają, że los człowieka jest już z góry określony. W kontrze do tego stoi jednak idea humanizmu, która afirmuje zdolność człowieka do samodoskonalenia i kształtowania własnego życia. Z kolei kontekst literacki — dramat elżbietański — często eksponował tragiczny upadek głównych bohaterów, co mogło być podyktowane widzom przez idee o nieuchronności losu, a jednocześnie moralnym przesłaniem o konsekwencjach działań.

Idąc tym tropem, przenieśmy się na grunt polski i przyjrzyjmy postaci Stanisława Wokulskiego z „Lalki” Bolesława Prusa. Wokulski jest przykładem człowieka, który podejmuje konkretne działania, by zmienić swoje życie. Z biednego subiekta sklepikarskiego i uczestnika powstania styczniowego staje się zamożnym człowiekiem, głównie dzięki pracy i determinacji podczas wojny rosyjsko-tureckiej, gdzie zdobył majątek. Wokulski realizuje swoje cele, kierując się ambicją i uczuciem do Izabeli Łęckiej, co wskazuje na tezę, że człowiek jest architektem swojego losu.

Niemniej jednak, Wokulski także jest pewnym stopniu ofiarą okoliczności. Jego miłość do Izabeli prowadzi go do irracjonalnych decyzji, które zniszczą jego szanse na prawdziwe szczęście. Jego oszczędności i cała życiowa energia zostają zmarnowane na próby zdobycia serca kobiety, która faktycznie nim gardzi. Tu można dostrzec dramat jednostki, która, mimo własnych decyzji, nie jest w stanie przełamać pewnych barier tkwiących w psychice i społeczeństwie. W przypadku Wokulskiego można mówić o walce z losem i przegrywaniu na polu uczuciowym, co jest zbieżne z romantycznym spojrzeniem na nieuchronność pewnych okoliczności życiowych.

Literacki i społeczny kontekst „Lalki” także dostarcza cennych spostrzeżeń. Bolesław Prus umieszcza akcję swej powieści w okresie intensywnych zmian społecznych i gospodarczych Warszawy XIX wieku. To czas, kiedy społeczeństwo polskie zaczyna wyczuwać potencjał kapitalizmu, ale jednocześnie mocno uwikłane jest w przestarzałe struktury społeczne. Wokulski jako człowiek pracy i nauki próbuje przeciwstawiać się tym trudnościom, co pokazuje, że indywidualne wybory mają znaczenie, ale nie zawsze wystarczają do przezwyciężenia wszystkich przeciwności.

Podsumowując, zarówno „Makbet” Szekspira, jak i „Lalka” Prusa, dostarczają dowodów na to, że człowiek ma pewien wpływ na swój los, ale nie jest to wpływ absolutny. Decyzje podejmowane przez głównych bohaterów prowadzą do ich sukcesów i upadków, co dowodzi istnienia wolnej woli. Jednakże przypadkowe okoliczności i nieprzewidywalne wydarzenia także odgrywają znaczącą rolę. Dlatego odpowiedź na pytanie, czy człowiek decyduje o własnym losie, jest bardziej skomplikowana i leży gdzieś pomiędzy dwiema skrajnościami wolnej woli i predestynacji.