Wizja zagłady: bierność czy aktywność? Rozważania o katastrofizmie w literaturze międzywojennej w kontekście apokalipsy spełnionej

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 28.01.2026 o 11:31

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 26.01.2026 o 15:36

W literaturze międzywojennej czasów apokalipsy spełnionej, temat zagłady, zarówno w sensie społecznym, jak i indywidualnym, często stawiany jest w centrum refleksji pisarzy. Katastrofizm, jako nurt literacki i artystyczny, znalazł swoje odbicie w twórczości wielu autorów tego okresu. Jednym z kluczowych pytań, z którymi mierzyli się pisarze tamtej epoki, było to, czy wizja zagłady skłania ludzi do bierności, czy raczej mobilizuje ich do aktywności. Przyjrzyjmy się temu zagadnieniu, analizując kluczowe dzieła literackie tego czasu.

Pierwszym z autorów, na którego warto zwrócić uwagę, jest Stefan Żeromski. Jego powieść "Przedwiośnie" obrazuje społeczeństwo tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, ale również ukazuje rozczarowanie i zagrożenia, które wiszą nad krajem i jego mieszkańcami. Żeromski przedstawia wizję zagłady w kontekście politycznym i społecznym, co budzi w bohaterach różne reakcje. Główny bohater, Cezary Baryka, przeżywa okres buntu i poszukiwania nowych dróg. Jego postawa jest daleka od bierności; wręcz przeciwnie, jest on wyraźnie zdeterminowany, by aktywnie kształtować swoją rzeczywistość, nawet jeśli ta dąży ku zagładzie. Żeromski pokazuje, że świadomość nadchodzącej katastrofy może być czynnikiem mobilizującym do działania, nawołując czytelników do refleksji nad ich własną odpowiedzialnością za losy kraju.

Również w poezji międzywojennej odnajdujemy liczne motywy katastroficzne. Jednym z najbardziej reprezentatywnych poetów tego nurtu jest Józef Czechowicz, którego twórczość obfituje w wizje zagłady i apokalipsy. W jego wierszach często pojawiają się obrazy miasta w ruinach, śmierci i przemijania. Ciekawym aspektem jego poezji jest jednak to, że katastroficzna wizja nie jest jedynie pretekstem do rozpaczy, lecz raczej impulsem do głębszej refleksji nad życiem i jego sensem. Czechowicz, poprzez swoje utwory, nie skłania czytelników do rezygnacji, ale zachęca do wewnętrznej aktywności, w której odnajdują poczucie transcendencji i ponadczasowej wartości istnienia.

Innym istotnym dziełem, ilustrującym różnorodne postawy wobec wizji zagłady, jest "Proces" Franza Kafki. Chociaż Kafka tworzył w Pradze, to jego twórczość miała ogromny wpływ na literaturę europejską, w tym polską. "Proces" przedstawia historię Józefa K., który zostaje postawiony przed sądem, choć nie zna powodów swojego oskarżenia. Powieść ukazuje absurdalność i nieuchronność katastrofy, na którą jednostka zdaje się nie mieć wpływu. W przypadku Józefa K., wizja zagłady i poczucie bezsilności prowadzą do bierności i ostatecznego poddania się nieznanym siłom. Życie staje się dla niego niekończącym się przesłuchaniem, a wyrok – symbolem nieuchronnej klęski. Kafka ukazuje, że czasem wizja zagłady może przytłoczyć jednostkę do tego stopnia, że wpada ona w apatię i niezdolność do działania.

Na tle powszechnego pesymizmu warto wspomnieć także o prozie Witkacego, który w swoich dramatycznych utworach często nawiązywał do katastrofizmu. Jego dramat "Szewcy" przedstawia społeczeństwo pogrążone w chaosie, przepełnione absurdem i konfliktem. Witkacy, poprzez groteskową formę i przesadną ekspresję, ukazuje nihilizm, któremu jednak towarzyszy wołanie o aktywność. Dla Witkacego artystyczna kreacja staje się odpowiedzią na wielkie niepokoje egzystencjalne, co dowodzi, że nawet w obliczu zagłady można odnaleźć siłę do działania poprzez sztukę.

Podsumowując, literatura międzywojenna daje nam wieloaspektowy obraz wizji zagłady, która może prowadzić zarówno do bierności, jak i mobilizować do działania. W zależności od kontekstu i charakteru bohaterów, katastroficzne wizje wywołują różne reakcje – od apatii po konstruktywną aktywność. Analizując dzieła tamtego okresu, możemy dostrzec, że to, czy wizja zagłady skłania do bierności, czy do aktywności, zależy w dużej mierze od postaw jednostki i jej gotowości do stawienia czoła wyzwaniom, jakie niesie ze sobą rzeczywistość epoki apokalipsy spełnionej.