Wpływ założeń programowych epoki na kreowanie świata przedstawionego w utworze literackim na przykładzie „Lalki” Bolesława Prusa i innych dzieł z dwóch epok

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 10:16

Epoka, w której powstaje utwór literacki, ma ogromny wpływ na sposób kreowania świata przedstawionego. Założenia programowe każdej epoki determinują nie tylko formę i styl utworu, lecz także sposób przedstawiania bohaterów i konstruowanie fabuły. W zależności od dominujących w danym okresie idei filozoficznych, politycznych czy społecznych, literatura przybiera różne formy wyrazu – od romantycznego buntu przeciwko zastanej rzeczywistości po pozytywistyczne umiłowanie nauki i postępu. Przyjrzyjmy się, jak owe założenia programowe kształtują literaturę na przykładzie "Lalki" Bolesława Prusa, "Dziadów" Adama Mickiewicza jako reprezentanta romantyzmu oraz "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza, wpisującego się w dwudziestowieczny modernizm.

"Lalka" Bolesława Prusa to powieść, która doskonale wpisuje się w założenia pozytywizmu. Epoka ta, przypadająca na drugą połowę XIX wieku, kładła nacisk na rozwój nauki, pracy organicznej oraz emancypację społeczną. Prus w swoim dziele skoncentrował się na przedstawieniu społeczeństwa polskiego po upadku powstania styczniowego, analizując różne warstwy społeczne i ich wzajemne relacje. Główny bohater, Stanisław Wokulski, to przykład „człowieka pracy”, który dzięki determinacji, przedsiębiorczości i przemyślności próbuje wpłynąć na swoje życie oraz otoczenie. Jego losy ukazują konflikt między ideałami a rzeczywistością, co jest charakterystyczne dla pozytywistycznej wizji świata.

Prus, wierny założeniom swojej epoki, ukazuje także różnorodność i złożoność społeczeństwa. W powieści uwidaczniają się konfrontacje między arystokracją, mieszczaństwem a proletariatem, co jest wyrazem tendencji pozytywistycznych do obiektywnego badania społecznych zjawisk. Autor mierzy się z problemami kapitalizmu, emancypacji kobiet i antysemityzmu, co wpisuje się w pozytywistyczną wiarę w postęp i możliwość kształtowania rzeczywistości przez naukę i edukację.

Zupełnie inne przesłania odnajdujemy w "Dziadach" Adama Mickiewicza, dziele romantycznym, które podkreśla irracjonalizm, uczuciowość i metafizykę. Romantyzm był odpowiedzią na racjonalizm oświecenia i zakładał, że świat przekracza granice ludzkiego rozumu. Mickiewicz w "Dziadach" skupił się na aspekcie duchowym i narodowym, czerpiąc z polskiej tradycji, wierzeń i legend, co było typowe dla romantycznego zwrotu ku ludowości. Taka kreacja świata przedstawionego, pełna duchów i zaświatowych interwencji, wynikała z romantycznych założeń o nieskończoności i tajemniczości świata.

Dzieło Mickiewicza nawiązuje też do martyrologii narodowej, co wpisuje się w romantyczne idee walki o wolność i mesjanizm. Postaci w powieści, takie jak Konrad, są uosobieniem romantycznego indywidualizmu i buntu przeciwko tyranii. Ich dramatyczna walka z losem oraz próby znalezienia sensu w cierpieniu odzwierciedlają romantyczną wizję jednostki skonfliktowanej z otoczeniem i historią.

Z kolei "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza, powieść modernistyczna, stanowi przełom w sposobie kreowania świata. Modernizm, nazywany też dwudziestowieczną awangardą, odrzucał tradycyjne formy narracji i fabuły, skupiając się na subiektywizmie, języku i formie. Gombrowicz w swojej książce, wykorzystując groteskę i absurd, ukazuje problem tożsamości i presji społecznej. Konstrukcja świata przedstawionego jest zdeformowana, co odzwierciedla modernistyczne przekonanie o chaosie i względności rzeczywistości.

W "Ferdydurke" można zaobserwować, jak Gombrowicz igra z konwencjami literackimi, podważając ich sens i wskazując na ich sztuczność. Kreacja bohaterów oraz przebieg fabuły są podporządkowane idei formy, która narzuca jednostce określone role społeczne i ogranicza jej autentyczność. Modernistyczna ironia Gombrowicza jest wyrazem krytyki wobec stabilnych struktur i narracji, promowanej przez wcześniejsze epoki.

Literatura, będąca zwierciadłem epoki, w której powstaje, pozwala nam dostrzec, jak założenia programowe wpływają na sposób kreowania świata przedstawionego. O ile pozytywizm dążył do obiektywnego przedstawienia rzeczywistości z wiarą w naukę, romantyzm kierował uwagę na emocje i duchowość, to modernizm poszukiwał nowych form wyrazu, podważając wszelkie pewniki. Każda epoka wprowadza do literatury nowe perspektywy, które na swój sposób komentują ludzkie doświadczenie i rzeczywistość.