Konwencja symboliczna w utworze literackim a założenia programowe epoki literackiej

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 4.02.2025 o 20:02

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 29.01.2025 o 20:24

Konwencja symboliczna w literaturze, stanowiąca swoiste narzędzie interpretacyjne, umożliwia twórcom wyrażanie głębszych znaczeń i idei poprzez obrazy, które przekraczają dosłowność. Symbolizm, jako nurt szczególnie rozwinięty w epoce Młodej Polski, stał się odpowiedzią na złożoność ludzkiego doświadczenia i poszukiwanie uniwersalnych prawd. W tej rozprawce przyjrzymy się, jak konwencja symboliczna wpisuje się w założenia programowe wybranych epok literackich, odwołując się do znanych utworów literackich.

Epoka Młodej Polski, trwająca od lat 90. XIX wieku do około 1918 roku, była czasem intensywnych zmian społecznych i kulturowych. Wskażmy, jak symbolizm, odzwierciedlający założenia programowe tej epoki, przejawia się w prozie i poezji. Jednym z najwybitniejszych polskich poetów symbolistów był Kazimierz Przerwa-Tetmajer, którego twórczość doskonale ilustruje zmęczenie i pesymizm charakterystyczny dla dekadentyzmu. W wierszu "Koniec wieku XIX" Tetmajer przedstawia poczucie zagubienia i deziluzji pokolenia końca wieku. Symbole takie jak "mgła" i "ciemność" stają się nośnikami emocji, które nie są wprost możliwe do wyrażenia. Symbol mgły, która zasnuwa świat, jest tutaj obrazem niepewności i duchowego zagubienia człowieka końca XIX wieku.

Z kolei dramat "Wesele" Stanisława Wyspiańskiego, będący syntezą motywów narodowych i uniwersalnych, również korzysta z konwencji symbolicznej. Symbole takie jak złota podkowa, chocholi taniec czy widmo Hetmana stają się nośnikami ukrytej prawdy o społeczeństwie polskim oraz przekazują nieuchronność upadku i marazmu. Chocholi taniec, będący zagadkowym finałem dramatu, staje się zatem metaforą zastoju i niemożności działania, ukazując jednocześnie predyspozycje epoki do introspekcji i analizy kondycji narodu.

Przejaw konwencji symbolicznej znajdujemy również w epoce romantyzmu, której jednym z najważniejszych polskich twórców był Adam Mickiewicz. Jego "Dziady" to doskonały przykład na to, jak symbolizm wpisuje się w romantyczny światopogląd. Scenariusz obrzędu dziadów, podczas którego dusze zmarłych przybywają po pomoc na ziemię, pełen jest symboli mówiących o złożoności relacji między światem żywych i umarłych, a także między tym, co realne, a tym, co duchowe. Motywy takie jak światło i ciemność, dobro i zło, życie i śmierć, stają się nie tylko elementami absolutnie kluczowymi dla fabuły, ale także nośnikami uniwersalnych wartości i prawd filozoficznych. Kontrastujące obrazy symboliczne, takie jak jasność symbolizująca oświecenie i ciemność będąca alegorią niewiedzy, wpisują się w romantyczną filozofię nieustannej walki między siłami przeciwstawnymi.

Zupełnie inaczej sytuacja wygląda w epoce pozytywizmu, gdzie symbolizm miał znacznie mniejszą przestrzeń oddziaływania, lecz mimo to wciąż odgrywał istotną rolę. Pozytywizm stawiał na realizm, racjonalizm i empiryczne podejście do rzeczywistości, jednak nawet w tym kontekście pojawiały się dzieła, w których zmysłowe symbole miały swoje znaczenie. Przykładem może być nowela "Gloria victis" autorstwa Elizy Orzeszkowej. Tytułowy symbol zwycięstwa przez klęskę, ukazany przez pryzmat męczeńskiej i heroicznej śmierci bohaterów powstania styczniowego, kłóci się z pozytywistycznym racjonalizmem, ale jednocześnie przypomina o trwałości wartości narodowych i historii. Orzeszkowa w mistrzowski sposób łączy symbolikę przyrody z losem bohaterów, co daje efekt głębokiej refleksji nad kondycją człowieka i narodu.

Ostatnią epoką, którą warto uwzględnić w kontekście konwencji symbolicznej, jest dwudziestowieczna awangarda, eksplorująca nowe formy wyrazu literackiego w spiritus movens modernizacji. Witkacy, przedstawiciel katastrofizmu, w swoich dziełach, takich jak "Szewcy", stosował groteskowe obrazy i symbolikę, by ukazać destrukcyjny wpływ mechanizacji i dehumanizacji współczesnego świata. Symbole i metafory niejednokrotnie przekraczały granice absurdu, wspomagając wyrażanie najgłębszych lęków i obaw dotyczących przyszłości ludzkości.

Podsumowując, konwencja symboliczna, jako narzędzie artystyczne w literaturze, wpisuje się w założenia programowe każdej epoki na inny sposób, dostosowując się do jej specyfiki i wyzwań. Choć głównie utożsamiana z epoką Młodej Polski, towarzyszyła literaturze na przestrzeni wieków, wzbogacając jej przekaz o warstwy znaczeniowe, które wymagają od czytelnika wyjścia poza dosłowność tekstu. Symbolizm umożliwia nie tylko głębsze zrozumienie twórczości literackiej, ale również refleksję nad ponadczasowymi pytaniami i wyzwaniami, przed którymi staje człowiek.