Człowiek wobec presji otoczenia: Odwołanie do „Ferdydurke” oraz wybranego kontekstu

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 9.04.2025 o 21:36

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 2.04.2025 o 11:14

Codzienność pełna jest sytuacji, w których jednostka konfrontuje się z różnorodnymi oczekiwaniami i naciskami społecznymi. Temat ten odzwierciedla się zarówno w literaturze, jak i w rzeczywistości. Presja otoczenia może manifestować się na wiele sposobów, wpływając na postawy, decyzje i życie człowieka. W literaturze polskiej znakomitym przykładem analizy tego zjawiska jest powieść "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza, która ukazuje jak presja otoczenia prowadzi do deformacji jednostki i narzuca jej określone role społeczne. Dla zilustrowania tego zagadnienia zestawię wnioski płynące z "Ferdydurke" z innym kontekstem literackim - "Procesem" Franza Kafki, który obrazuje, jak społeczne mechanizmy mogą wikłać człowieka w sytuacje pozbawione racjonalności.

Witold Gombrowicz w "Ferdydurke" w humorystyczny i groteskowy sposób ukazuje proces zniewalania jednostki przez społeczeństwo. Główny bohater, trzydziestoletni Józio, zostaje wbrew swojej woli cofnięty do roli ucznia w szkole – miejsce, gdzie najmocniej odczuwa się presję otoczenia w postaci konformistycznych norm i wartości. Szkoła, symbolizująca instytucjonalną władzę społeczeństwa, uczy podporządkowania się, tłumiąc indywidualizm oraz pragnienia autentycznego wyrażenia siebie. Gombrowicz przez tę metaforę ukazuje, jak instytucjonalne narzędzia kontroli, jak szkoła, edukacja czy system prawny, mogą zmuszać jednostkę do przyjęcia roli, która jest mu narzucana z zewnątrz.

Ferdydurke to przede wszystkim powieść o formach – swoistych maskach i rolach, które człowiek jest zobligowany zakładać w obliczu społecznych oczekiwań. Gombrowicz wielokrotnie odnosi się do pojęcia "gęby", które symbolizuje narzuconą tożsamość, w którą jednostka jest wtłaczana. W przypadku Józia, próby ucieczki od narzuconej gęby okazują się być nieskuteczne, co ilustruje jak silnie presja otoczenia potrafi zdominować indywidualną osobowość. Proces ten prowadzi do absurdalnych sytuacji, w których człowiek, chcąc nie chcąc, staje się uczestnikiem gry form, z której nie ma ucieczki.

Podobne tematy podejmuje Franz Kafka w "Procesie", gdzie główny bohater, Józef K., zostaje postawiony w sytuacji oskarżonego w procesie, którego zasady są mu kompletnie nieznane. Kafka, sięgając po motywy kafkowskiego absurdu, znakomicie przedstawia, jak bezosobowe siły społeczne mogą złamać jednostkę i wprowadzać ją w stan ciągłego niepokoju i niepewności. Jego bohater zostaje wciągnięty w mechanizmy, które rządzą niezrozumiałym dla niego systemem prawnym, przez co staje się bezwolnym trybikiem w bezwzględnej machinie biurokratycznej. Kafka w mistrzowski sposób pokazuje, jak presja ze strony systemu przekształca życie Józefa K. w bezsensowną walkę z niewidzialnym wrogiem.

Podobieństwa pomiędzy "Ferdydurke" a "Procesem" są zauważalne w kontekście przedstawienia konformizmu i uzależnienia jednostki od zewnętrznych nacisków. Oba dzieła ukazują mechanizmy wywierania presji – czy to poprzez bezpośrednią kontrolę ze strony instytucji, czy też przez nieuchwytną atmosferę osaczenia i kontroli społecznej. Gombrowicz kładzie nacisk na groteskowość i absurd społecznych ról, które zmuszają jednostki do sztywnego dostosowania się do norm. Kafka zaś przedstawia zniewolenie przez system prawny i biurokrację, które w swoistej metaforycznej wersji ograniczało swobodę postępowania.

Oba utwory uświadamiają, jak istotne jest zachowanie swojej tożsamości i autonomii w świecie pełnym dowolnych nacisków. Presja zewnętrzna, będąca wynikiem działania instytucji, społecznych tradycji i biurokratycznych struktur, skutecznie ogranicza jednostkową wolność, narzuca gotowe formy życia i działania. W sytuacjach, gdy człowiek staje wobec nich, ma ograniczone możliwości samodzielnego działania. Udowadniają one ponadto, że w starciu z presją otoczenia człowiek często pozostaje bezsilny i zmuszony jest poddać się narzuconym wzorcom.

Podsumowując, zarówno "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza, jak i "Proces" Franza Kafki ukazują człowieka w kontekście presji otoczenia. Obie powieści przedstawiają jednostkę w obliczu konieczności dostosowania się do sił zewnętrznych, tracącą indywidualność na rzecz spełnienia oczekiwań społecznych. To ostrzeżenie przed nadmiernym konformizmem oraz przestrogą przed pozbawieniem jednostki jej wewnętrznej wolności.