Obraz mieszczaństwa w "Moralności Pani Dulskiej" i wybranym utworze literackim

Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 21.09.2025 o 21:09

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 18.09.2025 o 22:36

Mieszczaństwo stanowiło jedną z najważniejszych klas społecznych w literaturze XIX i początku XX wieku, charakteryzując się wyraźnymi cechami ekonomicznymi, społecznymi i moralnymi. Było to zróżnicowane środowisko obejmujące zarówno bogatych mieszczan, jak i osoby ze średnich warstw społecznych. W literaturze głównego nurtu tego okresu, przedstawienie mieszczaństwa często miało na celu krytykę jego moralności, hipokryzji i stylu życia. Dwa utwory, które doskonale ilustrują ten temat, to "Moralność Pani Dulskiej" Gabrieli Zapolskiej oraz "Lalka" Bolesława Prusa.

Zapolska, dramatopisarka i prozaiczka związana z młodopolskim nurtem, słynęła z krytycznego podejścia do społecznych przywar. Jej celem było demaskowanie hipokryzji i fałszu miejskich klas średnich. "Moralność Pani Dulskiej" to jedno z jej najważniejszych dzieł, które bezlitośnie ukazuje zakłamanie drobnomieszczańskiego środowiska. W konfrontacji z rzeczywistością, ukazane w utworze postacie są przykładem nagannego moralnie zachowania, które kontrastuje z deklaracjami o wysokich standardach etycznych.

Natomiast "Lalka" Bolesława Prusa, znaczący utwór w historii polskiej literatury, podejmuje szeroką krytykę społeczną, w której znaczącą rolę odgrywa także mieszczaństwo. Prus, realistyczny prozaik, stosuje w niej precyzyjną analizę różnych warstw społecznych, w tym bogatego mieszczaństwa oraz jego obłudy i dążenia do pozornej moralności. "Lalka" opisuje również upadek i rozdarcie społeczne mieszczan, co w znacznym stopniu przyczynia się do tragizmu losów głównego bohatera, Stanisława Wokulskiego.

Celem niniejszej rozprawki będzie przedstawienie obrazu mieszczaństwa w obu tych dziełach oraz analiza, jak przedstawione w nich postacie i sytuacje odzwierciedlają cechy tej klasy społecznej.

II. Teza

III. Rozwinięcie

"Lokator, płacić mi będą drogo, ale za to łże-moralności trzymać się muszą!" – Te słowa są kluczowe dla zrozumienia postawy głównej bohaterki, Felicji Dulskiej, w odniesieniu do reszty społeczeństwa, w tym do własnych lokatorów. Dulska to typowa przedstawicielka drobnomieszczaństwa, pełna hipokryzji i zakłamania. Jej dom jest idealnym przykładem drobnomieszczańskiego życia, gdzie panuje nieustanne dążenie do utrzymania pozorów. Spokój, wygoda i finanse są dla niej najważniejsze, często kosztem moralności i sprawiedliwości.

Charakterystyka Felicji Dulskiej jest kluczowa dla zrozumienia całego utworu. To osoba despotyczna, autorytarna, skoncentrowana na swoim wizerunku przed sąsiadami i znajomymi. Jej decyzje są podporządkowane jednemu celowi – utrzymaniu pozorów moralności. Na przykład Dulska gotowa jest ukrywać romanse swojego syna, byle tylko uniknąć skandalu i zachować pozory. Drobnomieszczańskie myślenie Dulskiej można opisać jako egocentryczne, pragmatyczne do bólu. Liczą się dla niej tylko materialne dobra i społeczne uznanie, co manifestuje się np. w sposobie zarządzania domem czy traktowania swojej rodziny i lokatorów.

Jej syn również nie jest wolny od wpływu tej drobnomieszczańskiej mentalności. Poniżanie ubogich lokatorów jest normą w ich domu, co dodatkowo uwypukla hipokryzję Dulskiej. Brak prawdziwej moralności i empatii ujawnia się w licznych sytuacjach. Np. jeden z lokatorów musi płacić zawyżony czynsz i znosić upokorzenia tylko dlatego, aby zachować pozory. Dulska jest gotowa zaspokajać wszelkie wymagania, byle tylko opinia publiczna o niej była pozytywna, nawet jeśli miałoby to oznaczać jawne kłamstwo i manipulację.

Przesłanie autorki jest tu jasne. Zapolska demaskuje zakłamaną moralność mieszczaństwa, pokazując, jak właściciele kamienic i zasobniejsi mieszczanie wykorzystują swoją pozycję do własnych korzyści, nie dbając o prawdziwe wartości etyczne. Dulska i jej rodzina są personifikacją tej moralnej degrengolady, ukazując skrajną hipokryzję, która dominuje wśród drobnomieszczaństwa.

2. "Lalka" Bolesława Prusa

Inaczej niż u Zapolskiej, gdzie centralnym punktem była jednostka, "Lalka" przedstawia obraz całego społeczeństwa, w tym szczególną uwagę poświęca mieszczaństwu. jednym z kluczowych fragmentów jest rozmowa licytatorów: "Rozmowa w kantorze" – "Jestem moralny, gdyż to mi się opłaca". Ten cytat doskonale obrazuje mentalność mieszczaństwa w XIX-wiecznej Polsce. Mieszczanie deklarują wysokie standardy moralne tylko wtedy, gdy jest to dla nich korzystne materialnie. Moralność jest tu narzędziem, a nie cechą charakteru.

Bohaterowie "Lalki" Prusa, tacy jak Stanisław Wokulski czy Tomasz Łęcki, są uwikłani w liczne intrygi, które ukazują moralny upadek mieszczaństwa. Głównym bohaterem jest Stanisław Wokulski, idealista, który pragnie awansować społecznie i zdobyć uznanie. Jego decyzje są często podporządkowane dążeniu do materialnego sukcesu, co stawia go w trudnej pozycji między własnymi ideałami a realistycznymi oczekiwaniami społeczeństwa.

Postaci, takie jak Ochocki czy Klejn, reprezentują skrajności społeczne. Z jednej strony mamy ludzi nauki i postępu, z drugiej debatujących i obłudnych mieszczan, którzy bardziej interesują się opinia publiczną niż rzeczywistym dobrobytem społecznym. Intrygi wokół sklepów monopoli, spekulacje giełdowe i inne machinacje finansowe są codziennością tej klasy społecznej, co dodatkowo podkreśla ich zakłamanie.

Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów zakłamania mieszczaństwa w "Lalce" jest sylwetka Tomasza Łęckiego. Ojciec Izabeli, który z jednej strony dąży do odzyskania świetności swojego majątku, z drugiej jednak strony jego moralność jest elastyczna i podporządkowana materialnym interesom. Tomasz Łęcki jest przykładem człowieka, który choć deklaruje wysokie standardy moralne, w rzeczywistości kieruje się wyłącznie zyskiem i prestiżem społecznym.

Mieszczaństwo w "Lalce" przedstawione jest jako pozbawione rzeczywistych wartości moralnych, skupione na materialnym zysku i społecznym prestiżu. Deklarowane moralne wartości są często tylko plasterkami na realne, skomplikowane i często nieetyczne strategie działania. Wokulski, który pragnie działać zgodnie z własnym sumieniem, często natrafia na mur obłudy i cynizmu w kontaktach z innymi mieszczanami.

IV. Zakończenie

W "Lalce" Bolesława Prusa widzimy bardziej złożony i szerszy obraz społeczny, ale także tutaj głównym motywem jest hipokryzja i materializm mieszczaństwa. Bohaterowie, którzy deklarują wysokie normy moralne, w rzeczywistości kierują się głównie własnym interesem.

Analiza obu utworów nie tylko demaskuje moralne upadki mieszczaństwa, ale także stawia pytanie o prawdziwą wartość deklarowanej moralności. Wnioski, jakie można wyciągnąć, odpowiadają na tezy postawione wcześniej: mieszczaństwo, mimo swoich publicznych deklaracji o etycznych standardach, w rzeczywistości było skrajnie zakłamane i podporządkowane materialnym interesom.

V. Przypisy/Źródła

VI. Bibliografia