Wolność – dar, ale również odpowiedzialność. Rozważania na podstawie wybranych utworów literackich i kontekstów

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 11.11.2025 o 9:30

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 2.11.2025 o 18:17

Wolność jako fundamentalna wartość ludzkiego życia może być postrzegana zarówno jako dar, jak i jako odpowiedzialność. Pojęcie wolności zawiera wiele aspektów: od społecznego i politycznego, po moralny i duchowy. Jest to dar, gdyż umożliwia jednostce podejmowanie wyborów zgodnych z jej przekonaniami, a jednocześnie jest to odpowiedzialność, gdyż te wybory mają konsekwencje dla innych oraz dla samej jednostki. W literaturze często podejmowany jest problem wolności, ukazując jej różnorodne oblicza. Aby rozwinąć ten temat, przeanalizuję wybrane teksty literackie: „Lalkę” Bolesława Prusa, „Zbrodnię i karę” Fiodora Dostojewskiego oraz utwór poetycki „Wolność” Wisławy Szymborskiej.

„Lalka” Bolesława Prusa to powieść, w której motyw wolności i jej ograniczeń ukazany jest na tle przemian społecznych w XIX-wiecznej Warszawie. Główny bohater, Stanisław Wokulski, poprzez swoje działania ilustruje zarówno dar wolności, jak i jej ograniczenia. Wokulski, z pochodzenia szlachcic, podejmuje decyzję o prowadzeniu działalności gospodarczej i osiągnięciu sukcesu finansowego. Jest to jego sposób na realizację marzeń i aspiracji oraz na zdobycie ręki Izabeli Łęckiej. Wokulski postrzega wolność jako dar, który pozwala mu podejmować inicjatywy oraz dążyć do osobistych celów, pomimo że społeczeństwo wciąż jego wolność ogranicza normami i konwenansami.

Wolność Wokulskiego jest jednak ściśle związana z odpowiedzialnością, zarówno wobec siebie, jak i wobec innych. Jego działania gospodarcze i finansowe mają wpływ na życie wielu osób, co niesie za sobą pewne konsekwencje. Prus pokazuje, że wolność jednostki może być ograniczona przez struktury społeczne oraz przez odpowiedzialność, jaką jednostka ponosi za swoje decyzje. Przykładem może być relacja Wokulskiego z jego pracownikami oraz z innymi bohaterami, jak Rzecki. Wokulski nie jest całkowicie wolny w swoich działaniach; musi liczyć się z odpowiedzialnością, którą ponosi za innych i za ich losy.

Fiodor Dostojewski w swojej powieści „Zbrodnia i kara” przedstawia wolność jako dar, który może prowadzić do tragicznych konsekwencji, jeżeli nie jest obarczony odpowiedzialnością moralną. Główny bohater, Rodion Raskolnikow, uznaje siebie za ponadwielkiego, co skłania go do popełnienia zbrodni w imię własnej teorii. Dostojewski ukazuje, że wolność pozbawiona odpowiedzialności może prowadzić do destrukcyjnych działań. Raskolnikow, korzystając ze swojej wolności, zabija starą lichwiarkę, wierząc, że jego czyny są usprawiedliwione przez wyższe cele.

Jednak w miarę rozwoju fabuły, bohater doświadcza wewnętrznego konfliktu, gdzie poczucie winy i odpowiedzialności za swoje czyny przeważa nad początkowym przekonaniem o własnej wolności. Dostojewski pokazuje, że wolność jednostki jest nierozerwalnie związana z odpowiedzialnością za swoje czyny, a brak tej odpowiedzialności prowadzi do samodestrukcji. W przypadku Raskolnikowa, zrozumienie tej odpowiedzialności i konsekwencji swoich działań staje się kluczowe dla jego duchowego odkupienia i powrotu do człowieczeństwa.

Wisława Szymborska w swoim wierszu „Wolność” podejmuje refleksję nad istotą wolności i odpowiedzialności w kontekście historii i współczesności. Szymborska analizuje pojęcie wolności poprzez pryzmat wydarzeń historycznych, takich jak wojny czy rewolucje, gdzie wolność zawsze wiąże się z ogromnym kosztem i odpowiedzialnością. Wolność polityczna i społeczna, zdobyta przez walkę, zawsze pociąga za sobą obowiązek dbałości o jej zachowanie i rozwój.

Szymborska podkreśla, że wolność nie jest stanem danym raz na zawsze; wymaga ona nieustannego wysiłku i świadomości historycznej. W ten sposób poetka ukazuje, że wolność jako dar ma również ciemne strony, i to odpowiedzialność za jej utrzymanie staje się kluczowym zadaniem dla każdego pokolenia. Poemat Szymborskiej pokazuje, że wolność zawsze wymaga ofiar i poświęceń, a jej prawdziwa wartość ujawnia się w momencie, gdy jednostka lub społeczeństwo są gotowe podjąć odpowiedzialność za jej kształt i trwanie.

Podsumowując, wolność w literaturze ukazywana jest jako dar, który umożliwia jednostce realizację własnych aspiracji, ale jednocześnie jako odpowiedzialność, której towarzyszą konsekwencje wyborów i działań. Prus, Dostojewski i Szymborska w swoich utworach pokazują, że wolność nigdy nie jest absolutna i zawsze wiąże się z odpowiedzialnością za siebie i innych. Wolność jako wartość łączy się nierozerwalnie z etyką i moralnością, a jej sens zyskuje pełny wymiar dopiero w kontekście odpowiedzialnych działań i refleksji nad ich konsekwencjami.