Absurd jako byt – rzeczywistość przypadkowa, chaotyczna i tajemnicza według Józefa Krakowiaka

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 9.11.2025 o 9:30

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 7.11.2025 o 5:20

Absurd jako kategoria estetyczna odgrywa zaskakująco istotną rolę w literaturze, funkcjonując jako narzędzie umożliwiające twórcom eksplorację granic racjonalności oraz przypadkowości. W wielu dziełach literackich jest to rzeczywistość chaotyczna, tajemnicza i przerażająco nieprzewidywalna. Często bywa wykorzystywany do ukazania niepewności i irracjonalności świata, co staje się swoistym wyzwaniem dla czytelnika. Literacki absurd, celowo wykreowany, podkreśla niedoskonałości ludzkiej natury czy społeczeństwa oraz zmusza do refleksji nad egzystencją. Przyjrzyjmy się kilku kluczowym dziełom literatury, w których absurd odgrywa istotną rolę.

W literaturze XX wieku jednym z najważniejszych dzieł, które eksplorują kwestię absurdu, jest „Proces” Franza Kafki. Powieść opowiada historię Józefa K., który zostaje niespodziewanie aresztowany i oskarżony bez wyraźnego powodu. Absurdalność sytuacji polega na braku zrozumiałych przyczyn aresztowania i procesu, co tworzy atmosferę niezrozumiałości i bezsensu. Kafka poprzez tę narrację ukazuje irracjonalność biurokratycznego systemu i bezsilność jednostki wobec wrogiego świata. Elementy absurdu, takie jak brak logicznego wyjaśnienia działań sądu czy groteskowe formy przesłuchań, podkreślają zagubienie protagonisty oraz chaos otaczającej go rzeczywistości. „Proces” jest również przestrogą przed próbą nadawania bezsensownym wydarzeniom logicznego porządku, jakim często posługuje się człowiek w swojej naturze. Innym ważnym dziełem, które wykorzystuje absurd jako główny element narracji, jest „Czekając na Godota” Samuela Becketta. Ta sztuka, będąca jednym z najważniejszych utworów teatru absurdu, przedstawia dwóch bohaterów – Estragona i Vladimira – czekających na tajemniczego Godota, który nigdy się nie pojawia. Beckett wykorzystuje powtarzalność i bezcelowość działań bohaterów, aby ukazać absurdalność ludzkiego istnienia i poszukiwania sensu w świecie pozbawionym logicznego porządku. Dialogi pełne są powtórzeń, sprzeczności i banałów, co potęguje wrażenie chaosu i bezsensowności. „Czekając na Godota” skłania nas do refleksji nad ludzkim doświadczeniem oraz nad fundamentalnymi pytaniami dotyczącymi egzystencji: czy oczekiwanie ma sens i czy nasze życie ma jakikolwiek cel, jeśli wszystko wydaje się być przypadkowe i chaotyczne. Sztuka staje się metaforą egzystencjalnej pustki, a również ironią nad ludzkimi próbami zrozumienia tegoż bezsensu.

Literackim przykładem absurdu, w którym elementy zaskakują czytelnika i zmuszają do refleksji nad irracjonalnością życia, są również „Sanatorium pod Klepsydrą” Brunona Schulza. W opowiadaniach tych Schulz kreuje świat pełen dziwacznych i surrealistycznych zdarzeń, które podważają naszą percepcję rzeczywistości. Autor posługuje się symboliką i metaforyką, aby ukazać subiektywność ludzkiego doświadczenia i złudność postrzegania. Szara codzienność miesza się tam z elementami fantastycznymi, a bohaterowie często zachowują się w sposób niezgodny z logiką i normami społecznymi. Jeden z najbardziej charakterystycznych wątków to opowiadanie dotyczące zamiany ojca bohatera w ptaka, co przedstawia nie tylko przemiany społeczne, ale i głębokie zmiany psychologiczne. Świat przedstawiony przez Schulza jest pełen sprzeczności, a jednocześnie głęboko osadzony w ludzkiej wyobraźni i emocjach.

Kolejnym przykładem wykorzystania absurdu w literaturze jest twórczość Alfreda Jarry’ego, a zwłaszcza jego sztuka „Ubu Król.” Jarry wprowadza w niej postać groteskowego tyrana, który staje się symbolem absurdalności władzy i anarchii. Kreując przerysowane sytuacje i postacie, autor pokazuje nonsens i brutalność rządów, które kierują się pozorną logiką, ale przesiąknięte są irracjonalizmem i chaosem. Sztuka Jarry’ego, pełna absurdalnych i przerysowanych scen, staje się satyrą na temat polityki i społeczeństwa oraz pokazuje, jak łatwo ludzka rzeczywistość może przejść w strefę anarchii i absurdu. „Ubu Król” przywołuje na myśl pytanie o granice ludzkiej racjonalności i logicznego działania w codziennym życiu.

Twórczość Witolda Gombrowicza również doskonale ukazuje absurd jako aspekty ludzkiej natury i narzędzie refleksji nad ludzką tożsamością. W jego powieści „Ferdydurke,” absurd przejawia się w groteskowych sytuacjach i postaciach, które parodiują życie społeczne i jego konwenanse. Główny bohater, 30-letni Józio, zostaje cofnięty do czasów szkolnych, gdzie musi zmierzyć się z absurdem edukacyjnego systemu i konformizmem. Świat przedstawiony przez Gombrowicza jest pełen przejaskrawień, które ujawniają instrumentalizację człowieka oraz konflikt między indywidualnością a społeczeństwem. Autor wykorzystuje absurd do krytyki tendencji społeczeństwa do narzucania konwencji i formy jednostce, a jednocześnie ukazuje, jak relacje międzyludzkie mogą być skażone niewyobrażalnym chaosem i irracjonalnością.

Z powyższych przykładów wynika, że absurd jako kategoria estetyczna jest niezwykle istotnym narzędziem w literaturze, które pozwala twórcom ukazać chaos i przypadkowość rzeczywistości. Dzieła literackie pełne absurdalnych elementów często stanowią komentarz na temat ludzkiej natury, systemów społecznych i politycznych oraz egzystencjalnych problemów trapiących człowieka. Absurd w literaturze może działać na różne sposoby: od ukazania irracjonalności życia codziennego, przez krytykę politycznych systemów, po refleksję nad egzystencją.

Poprzez kreację światów pełnych sprzeczności, nieprzewidywalności i chaosu, autorzy zmuszają czytelnika do głębszego zastanowienia się nad naturą rzeczywistości i naszym miejscem w niej. Absurd staje się przerażający, ponieważ przedstawia świat, w którym nic nie jest zdeterminowane ani celowe, a więc niczego nie można wykluczyć. W rezultacie literatura pełna absurdu stawia przed nami wyzwanie zrozumienia i zaakceptowania tajemniczości oraz nieprzewidywalności świata, co jest fundamentalnym elementem ludzkiego doświadczenia.