Przemiana człowieka na podstawie „Zbrodni i kary”, „Makbeta” i dwóch kontekstów

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: godzinę temu

Przemiana człowieka to jeden z najważniejszych i najczęściej poruszanych tematów w literaturze oraz w refleksji nad ludzką naturą. Polega ona na głębokiej i często nieodwracalnej zmianie postawy, wartości, światopoglądu czy zachowań jednostki. Przyczyny i przebieg takiej przemiany mogą być bardzo różne – czasem wywołuje ją własne sumienie, czasem wpływ otoczenia, wydarzenia losowe lub rozterki wewnętrzne. Przemiana zależy od indywidualnej wrażliwości człowieka, od kontekstu, w jakim się znajduje, siły charakteru oraz gotowości do refleksji i przyjęcia odpowiedzialności za swoje czyny. W literaturze temat ten został ukazany na wiele sposobów, między innymi w powieści Dostojewskiego „Zbrodnia i kara” oraz w dramacie Szekspira „Makbet”. Przyjrzyjmy się, jak przemiana bohaterów wygląda w tych utworach i od czego ona zależy.

Raskolnikow, główny bohater „Zbrodni i kary”, początkowo jawi się jako młody, inteligentny student, targany rozterkami moralnymi i życiową biedą. Wierzy, że ludzie dzielą się na „zwyczajnych” i „wyjątkowych” – tym drugim wolno przekraczać prawo w imię wyższych celów. Motywowany własną teorią, decyduje się zamordować lichwiarkę, by „uratować” jej ofiary i – w swoim mniemaniu – uczynić świat lepszym. Jednak po zbrodni nie doświadcza ulgi ani satysfakcji. Wręcz przeciwnie – ogarnia go obezwładniające poczucie winy, niepokój, koszmary, delirium. W toku powieści obserwujemy powolny proces przemiany wewnętrznej Raskolnikowa: od człowieka przekonanego o własnej wyższości intelektualnej, przechodzi do osoby zdolnej do przyjęcia kary, pokory i skruchy. Przemiana ta zachodzi pod wpływem wyrzutów sumienia, rozmów z Sonią – prostytutką, która jednak zachowuje godność i wiarę w Boga, oraz własnego cierpienia psychicznego. Kluczowa okazuje się miłość i współczucie, jakie otrzymuje od innych, zwłaszcza od Soni. To one torują drogę do zrozumienia własnych błędów i do wyznania winy. Przemiana Raskolnikowa nie jest łatwa ani szybka; jej źródłem są własne refleksje i cierpienie, lecz nie byłaby możliwa bez wpływu i wsparcia innych ludzi.

Odmienny charakter ma przemiana Makbeta, bohatera tragedii Szekspira. Początkowo Makbet ukazany zostaje jako wierny rycerz króla Dunkana, człowiek sumienny i zasłużony. Jednak spotkanie z Wiedźmami, które przepowiadają mu królewską władzę, budzi w nim ambicję i pragnienie władzy. Pod wpływem żony oraz przepowiedni Makbet popełnia zbrodnię: zabija Dunkana i przejmuje tron. Jego przemiana polega na stopniowej, coraz silniejszej degeneracji moralnej. Początkowa niepewność, wyrzuty sumienia i lęk przed karą, z czasem ustępują miejsca bezwzględności, okrucieństwu i szaleństwu. Makbet, w przeciwieństwie do Raskolnikowa, nie doświadcza skruchy; idzie coraz dalej w zbrodni, popadając w samotność i paranoiczne strachy. Jego przemiana uzmysławia, jak zgubne mogą być brak samokontroli, niepohamowana ambicja oraz oddanie się złym wpływom.

Świetnym kontekstem uzupełniającym powyższe przykłady jest postać Ebenezera Scrooge’a z opowiadania „Opowieść wigilijna” Karola Dickensa. To przykład pozytywnej przemiany. Skąpy, zimny i samolubny Scrooge zostaje nawiedzony przez duchy, które ukazują mu konsekwencje jego dotychczasowego życia. Pod wpływem tej „duchowej lekcji” przechodzi przemianę moralną, staje się lepszym człowiekiem, otwartym na potrzeby innych, miłosiernym i serdecznym. Tu przemianę wywołuje konfrontacja z własnym sumieniem i wizją przyszłości.

Warto odwołać się także do polskiej literatury, by pokazać, jak przemiana człowieka była rozumiana w naszym kręgu kulturowym. Przykład stanowi Jacek Soplica z „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza. Bohater ten, po tragicznych wydarzeniach i popełnionych błędach (zabójstwie Stolnika), postanawia zmienić swoje życie, przemyśleć swoje czyny i odpokutować krzywdy. Jako ksiądz Robak staje się patriotą, pracuje dla dobra ojczyzny i innych, aż do śmierci. Przemiana Soplicy wynika z głębokiej refleksji nad własnymi czynami, pragnienia odkupienia win, miłości do ojczyzny i bliskich.

Podsumowując, przemiana człowieka zależy od wielu czynników: przeżyć, sumienia, wpływu innych osób, czasem wstrząsających wydarzeń. Literatura pokazuje, że droga do wewnętrznej zmiany może prowadzić zarówno przez cierpienie, jak i przez refleksję lub nawet cudowne zdarzenia. Niezależnie jednak od tego, jaki ma charakter, przemiana jest procesem trudnym, ale często szansą na odkupienie i nowe życie.