Różne postawy człowieka wobec ojczyzny na podstawie "Lalki", "Potopu" i "Dziadów" cz. 3

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 8:41

Postawy człowieka wobec ojczyzny są jednym z najważniejszych tematów polskiej literatury XIX wieku. Pisarze tego okresu, żyjącego pod zaborami społeczeństwa, zmagali się z pytaniami o tożsamość narodową, obowiązki wobec kraju i sens patriotycznych poświęceń. Motyw ten odnajdujemy zarówno w „Lalce” Bolesława Prusa, losach Wokulskiego, „Potopie” Henryka Sienkiewicza, jak i „Dziadów część III” Adama Mickiewicza. Każde z tych dzieł prezentuje odmienne, ale równie ważne postawy wobec ojczyzny: od romantycznego poświęcenia, przez realizm, po pragmatyzm, walkę zbrojną czy zgorzknienie wobec narodowych tragedii.

Pierwszym przykładem ukazującym postawy wobec ojczyzny jest „Lalka” Bolesława Prusa. Główny bohater, Stanisław Wokulski, jest człowiekiem, który przeżył powstanie styczniowe i uniósł jego ciężar do końca życia. Jego stosunek do ojczyzny nie jest prosty ani jednoznaczny. Z jednej strony widzimy w nim rozczarowanie po klęsce powstania, zgorzknienie i próbę odnalezienia sensu życia w pracy i innowacjach. Z drugiej, Wokulski nie traci poczucia obowiązku wobec kraju – angażuje się w pracę społeczną, wspiera rodaków, pomaga Polakom zdobywać wykształcenie i tworzy podwaliny pod polską przedsiębiorczość. Jego patriotyzm jest praktyczny, pozbawiony wielkich słów, ale obecny w codziennych działaniach. Jest przykładem „patriotyzmu pozytywistycznego” – pracy organicznej i pracy u podstaw, w której budowanie silnego społeczeństwa jest formą służby ojczyźnie. Wokulski nie rezygnuje z uczuć patriotycznych, ale nie wierzy już w wielkie zrywy – stawia na wytrwałą, codzienną pracę dla kraju.

Kontrastem do Wokulskiego są postawy ukazane w „Dziadach części III” Adama Mickiewicza. Tam patriotyzm ma charakter zdecydowanie romantyczny – jest poświęceniem, gotowością do cierpienia, wręcz męczeństwa. Najwyraźniej widoczne jest to w postaci Konrada, który w imię ojczyzny przechodzi przez gehennę więzienia, wywożenia na Sybir, znosi upokorzenia i tortury. Konrad jest uosobieniem romantycznego buntu – jego więź z ojczyzną jest niemal mistyczna, a cierpienie – nieuniknionym losem prawdziwego patrioty pod rosyjskim zaborem. W tej wizji naród jest zbiorowością wybraną, zdolną do największych ofiar, ale też do moralnego odrodzenia. Mickiewicz przedstawia również inne postawy – apatię, zdradę, koniunkturalizm czy konformizm (np. w postaci Nowosilcowa czy salonowych dysput), które są przez niego piętnowane. Najwyższą wartością jest tu jednak ojczyzna rozumiana jako wspólnota cierpiących, solidarność i moralna odpowiedzialność za jej losy.

Z kolei w „Potopie” Henryka Sienkiewicza dominującą postawą wobec ojczyzny jest czynny, zbrojny patriotyzm. Główny bohater, Andrzej Kmicic, przechodzi dramatyczną przemianę – od żołnierza-rozbitka, który początkowo przyczynia się do upadku kraju, do bohatera, który świadomie porzuca prywatne interesy i wygody na rzecz walki o wolność i honor Polski. Jego postawa to przykład patriotyzmu dynamicznego, walczącego i odkupiającego własne winy w walce o wspólnotę narodową. Sienkiewicz ukazuje szeroką paletę postaw – są zdrady, oportunizm (Radziwiłłowie), rezygnacja, ale także bohaterstwo, oddanie i wierność (Wołodyjowski, Zagłoba, Kmicic). Ważne jest tu podkreślenie, że dla bohaterów Sienkiewicza największą wartością jest wolność i niepodległość kraju, a walka w jej obronie jest obowiązkiem każdego obywatela.

Opisane powyżej postawy wobec ojczyzny ukazują wielowymiarowość patriotyzmu w polskiej literaturze. Wokulski wybrał wytrwałą, pozytywistyczną pracę, Konrad – romantyczne poświęcenie i cierpienie, Kmicic – walkę z bronią w ręku, odkrywając prawdziwe znaczenie słowa „Polak”. Każda z tych dróg była odpowiedzią na inny moment dziejowy, na odmienne potrzeby narodu. Dzięki temu polska literatura pokazuje, że miłość do ojczyzny może przejawiać się zarówno w codziennej pracy, w heroicznej ofierze, jak i w czynnej walce. Ta różnorodność postaw jest świadectwem siły i trwałości uczucia patriotycznego, które przez wieki kształtowało polską tożsamość.