Człowiek wobec zła w „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 10:04

Rozprawka Temat: Człowiek wobec zła w opowiadaniu „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego.

Zło od wieków intryguje filozofów, pisarzy i teologów. Zadajemy sobie pytania: skąd się ono bierze i jak zachowuje się człowiek w obliczu zła? Czy jest zdolny do heroizmu, czy raczej poddaje się, akceptuje je, bądź staje się jego narzędziem? W literaturze szczególnie przejmująco ukazano tę problematykę w opowiadaniu Tadeusza Borowskiego „Proszę państwa do gazu”. Utwór ten stawia fundamentalne pytania o kondycję człowieka wobec ekstremalnych doświadczeń, takich jak zagłada w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz. W swojej pracy odwołam się także do „Innego świata” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego oraz do współczesnego kontekstu – psychologicznych badań nad konformizmem i posłuszeństwem zła.

Po pierwsze, „Proszę państwa do gazu” to jedno z najbardziej wstrząsających świadectw literackich ukazujących mechanizm działania zła systemowego. Borowski, jako były więzień, jest zarówno sprawozdawcą, jak i uczestnikiem nieludzkiego świata obozu. Bohater opowiadania, Tadeusz, zmuszony jest funkcjonować według reguł narzuconych przez SS – bierze udział w selekcji nowo przybyłych transportów na rampie kolejowej w Auschwitz, gdzie decyzje dotyczą życia i śmierci ludzi. Codzienność obozowa rodzi zobojętnienie, wystawia na próbę człowieczeństwo. To, co Borowski pokazuje najdobitniej, to przemiana ludzi – więźniowie stają się narzędziami zła, nie z własnego wyboru, lecz z powodu terroru i walki o przetrwanie. Dyskutują o tym, ile towarów uda im się zdobyć z transportu, a śmierć tysięcy ludzi urasta do rangi „rutynowej” czynności. Świadczy to o tragicznym uwarunkowaniu człowieka w sytuacji skrajnej – zło staje się wszechobecne i niemal „oswajane”, a moralność ulega zatarciu. Jednak nawet w tych warunkach pojawiają się przebłyski współczucia i solidarności, jak wtedy, gdy narrator pomaga dziecku wysiąść z wagonu. Ostatecznie jednak obraz człowieka kreślony przez Borowskiego jest pesymistyczny: zło triumfuje, gdyż system zmusza ofiary do mechanicznego wykonywania poleceń i niejako „uczestnictwa” w zbrodni.

Po drugie, rozważając problem człowieka wobec zła, warto sięgnąć do „Innego świata” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego – literackiego zapisu przetrwania w sowieckim łagrze. Autor ten także ukazuje, że w warunkach skrajnego terroru i głodu moralność słabnie, a instynkt samozachowawczy często zwycięża nad etyką. Jednak Herling-Grudziński zwraca uwagę na zachowane przez ludzi przebłyski dobra: solidarność, chęć pomocy słabszemu, dzielenie się chlebem. To świadczy, że nawet w piekle są możliwe gesty człowieczeństwa. Jednocześnie autor pozostaje realistą – pokazuje, że takich przykładów jest znacznie mniej niż aktów zobojętnienia czy podłości, bo system zła wyniszcza w ludziach zdolność do współodczuwania. Porównując oba utwory, widać, że niezależnie od ideologii (nazistowskiej czy komunistycznej) mechanizmy deprawacji człowieka są podobne: zło triumfuje, gdy wykorzystuje sytuację nieludzką i odczłowiecza swoje ofiary.

Po trzecie, zło i zachowanie człowieka w jego obliczu można tłumaczyć współczesną psychologią. Słynny eksperyment Stanleya Milgrama oraz eksperyment więzienny Philipa Zimbardo dowodzą, że człowiek może dopuścić się krzywd wobec innych pod wpływem autorytetu czy gdy czuje się częścią bezosobowego systemu. Takie mechanizmy doskonale widać w literaturze Borowskiego i Herlinga-Grudzińskiego: więźniowie, aby przeżyć, podporządkowują się regułom zła, usprawiedliwiając własną bezradność czy zbrodnicze zachowania „sytuacją wyjątkową”. To tłumaczy, dlaczego w ekstremalnych warunkach ludzie są zdolni zarówno do heroizmu, jak też do konformizmu i ulegania złu.

Podsumowując, literatura i psychologia pokazują, że człowiek wobec zła zachowuje się różnie: bywa ofiarą, trybikiem zbrodniczego systemu, ale także zdolny jest do oporu i heroizmu. „Proszę państwa do gazu” Borowskiego – podobnie jak „Inny świat” Herlinga-Grudzińskiego i wyniki badań psychologicznych – przestrzegają przed łatwym ocenianiem postaw ludzi w sytuacjach granicznych i pokazują, jak tragiczny wpływ wywiera zło na psychikę i moralność człowieka. Temat ten pozostaje aktualny także współcześnie, bo zło zawsze testuje ludzką wrażliwość, odwagę i siłę charakteru.