Człowiek wobec presji otoczenia w „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 8:20

Zagadnienie człowieka wobec presji otoczenia to jeden z najważniejszych motywów w literaturze XX wieku. Szczególnie wyraziście problem ten przedstawia Witold Gombrowicz w „Ferdydurke” — powieści, która stała się kanonicznym dziełem polskiej literatury, omawianym w programie szkolnym. Autor pokazuje, jak jednostka jest nieustannie kształtowana, przekształcana, a wręcz gwałcona przez narzucone jej formy społeczne, oczekiwania otoczenia i obyczaje. W swojej wypowiedzi omówię, jak Gombrowicz ukazuje presję społeczną na człowieka poprzez wybrane fragmenty „Ferdydurke”, a następnie zestawię te rozważania z kontekstem zaczerpniętym z „Lalki” Bolesława Prusa, gdzie również temat ten nabiera niezwykłej aktualności.

Presja otoczenia w „Ferdydurke”

Powieść Gombrowicza rozpoczyna się sceną gwałtownego „upupienia” trzydziestoletniego Józia, który zostaje siłą wciągnięty w świat szkolnej, młodzieżowej rzeczywistości. Wyraźny jest tu motyw presji instytucji, która narzuca jednostce określone schematy myślenia i zachowania. W scenie lekcji polskiego profesor Bladaczka nie tylko kształtuje młode umysły, ale przede wszystkim wymusza konformizm — „Słusznie, słusznie! Pięknie powiedziałeś!” — powtarza, aprobując wypowiedzi zgodne z kluczem. Uczniowie zaś, zamiast wykazywać się samodzielnym myśleniem, naśladują zachowania i przekonania narzucane przez nauczyciela oraz kolektyw. Ukazuje to mechanizm, w którym indywidualność zanika, a jednostka podporządkowuje się otoczeniu dla świętego spokoju lub z obawy przed odrzuceniem.

Kolejnym ważnym fragmentem jest wizyta Józia w domu rodziny Młodziaków. Tu presja otoczenia nabiera nieco innego wymiaru — domownicy starają się za wszelką cenę być nowocześni, wyzwoleni, a jednak popadają w śmieszność. Ich wolność i nowoczesność okazują się jedynie nową formą, do której dopasować musi się każdy, kto chce być akceptowany. Miazmaty „nowoczesności”, jakie lansują Młodziakowie, są równie opresyjne jak szkolne konwenanse, ponieważ znowu ograniczają wolność wyboru, zmuszając do udawania kogoś innego.

Ukoronowaniem tematu jest finałowa scena powieści, tzw. „pojedynek na miny”, podczas której bohaterowie walczą nie na argumenty czy siłę fizyczną, a na maski przybierane wobec siebie. W tej groteskowej scenie wszystko rozgrywa się na pokaz — indywidualność zanika na rzecz gry pozorów, a jednostka nie jest już nawet sobą, a jedynie odbiciem oczekiwań, presji i form narzuconych przez innych.

Kontekst: „Lalka” Bolesława Prusa

Z podobnym problemem spotykamy się w „Lalce” Prusa. Stanisław Wokulski, bohater powieści, żyje pod nieustanną presją społeczeństwa. Jako człowiek z nizin społecznych, dorabiający się majątku własną pracą, spotyka się z pogardą arystokracji, która nie uznaje jego wartości. Jednocześnie środowisko kupców oczekuje od niego konkretnych zachowań, a on sam — pragnąc uznania i miłości Izabeli — coraz bardziej oddala się od własnych przekonań, zacierając swoją indywidualność. Dla społeczeństwa Wokulski wciąż jest kimś „niewłaściwym”: dla jednych za plebejski, dla drugich zbyt ambitny i wybijający się, dla Izabeli — tylko alatusem do realizacji jej pozycji towarzyskiej. W tej powieści, podobnie jak w „Ferdydurke”, jednostka rozpaczliwie walczy o prawo do bycia sobą, lecz zderza się z presją środowiska, które narzuca jej maski i role.

Podsumowanie

Zarówno Gombrowicz, jak i Prus, wskazują na niszczący wpływ presji społecznej na człowieka. „Ferdydurke” ostrzega przed mechanizmami „upupiania” i groźbą utraty tożsamości na rzecz form i masek, jakie narzuca otoczenie. „Lalka” pokazuje, jak pragnienie dostosowania się do oczekiwań innych prowadzi do alienacji i samotności. Oba te utwory są wyrazem niepokoju o kondycję jednostki w społeczeństwie i aktualnym przestrogą także dla współczesnych — presja otoczenia nie zniknęła, tylko przybiera nowe formy. To od wrażliwości, odwagi i świadomości każdego człowieka zależy, czy podda się tej presji, czy zdoła zachować autentyczność i pozostać wiernym sobie.