Los kontra wolna wola – czy bohaterowie są panami swojego losu?

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 9:59

Los kontra wolna wola – czy bohaterowie są panami swego losu, czy tylko marionetkami w rękach bogów i fatum?

Od zarania dziejów człowiek próbuje odpowiedzieć na pytanie o to, czy jest kowalem własnego losu, czy może jego życie zapisane jest wcześniej przez siły wyższe. Motyw losu i wolnej woli niezmiennie przewija się przez literaturę, filozofię i sztukę. Bohaterowie wielu dzieł muszą stawić czoła przeciwnościom, zastanawiając się, czy mają jakikolwiek wpływ na własne życie, czy też są jedynie marionetkami w rękach bogów lub bezosobowego fatum. Analizując tę kwestię, odwołam się do dwóch lektur obowiązkowych: „Antygony” Sofoklesa oraz „Lalki” Bolesława Prusa, a także sięgnę do dwóch ważnych kontekstów: filozofii stoicyzmu oraz polskiej tradycji romantycznej, która silnie akcentuje spór losu i wolnej woli.

Pierwszym przykładem bohatera zmagającego się z losem i fatum jest Antygona z tragedii Sofoklesa. Już sam rodowód bohaterki – jest córką Edypa, którego życie było nieustannym pasmem nieszczęść i spełnianego fatum – wskazuje, że żyje ona pod ciągłą presją wyroków losu. Antygona, mimo zakazu Kreona, decyduje się pochować brata, wiedząc, że ryzykuje własne życie. Wydawać by się mogło, że jej los jest przesądzony od początku: tragiczny konflikt nie ma wyjścia, a przekleństwo rodu Labdakidów ciąży nad nią nieubłaganie. Jednak to właśnie Antygona, kierując się własnymi zasadami, świadomie przeciwstawia się nakazom władzy, podejmując wolną decyzję. Można uznać, że chociaż porusza się w ramach narzuconego losu, to istotny jest jej akt wolnej woli, odwaga i wierność wyznawanym wartościom. Tym samym, nawet jeśli nie jest w stanie zmienić własnej sytuacji, decyduje przynajmniej o sposobie, w jaki ją przyjmie.

Podobny dylemat widoczny jest w „Lalce” Bolesława Prusa. Stanisław Wokulski, główny bohater powieści, to postać przełomowa dla polskiej literatury, usiłująca świadomie kształtować swoją drogę życiową. Wychodząc z biedy, osiąga sukces materialny, innowacyjnie inwestuje, próbuje zmieniać świat wokół siebie. Jednak każda z jego prób kończy się porażką – czy to w życiu zawodowym, czy w miłości. Wokulski wielokrotnie doświadcza „niewidzialnej bariery”, której nie jest w stanie przekroczyć: rozczarowuje się Izabelą, przegrywa w starciu z arystokracją czy społecznymi uprzedzeniami. Choć jego działania wskazują na wolną wolę i inicjatywę, to ostatecznie ma wrażenie, jakby jego życie rozgrywało się według scenariusza napisanego z góry. Prus, prezentując konflikt idealizmu i realizmu, zadaje pytanie, czy człowiek jest rzeczywiście zdolny do zmiany własnego losu, czy też istotne elementy rzeczywistości pozostają poza jego kontrolą.

Kontekst filozofii stoicyzmu jest tu bardzo pouczający. Stoicy – na przykład Marek Aureliusz czy Seneka – twierdzili, że nie mamy wpływu na bieg wydarzeń, ale możemy kontrolować swoją reakcję na nie. Człowieka szczęśliwego od innych odróżnia nie to, co go spotyka, lecz postawa wobec losu. Przykład Antygony, która do końca pozostaje wierna sobie, doskonale wpisuje się w stoicki model samodyscypliny i zgody na fatum przy równoczesnym zachowaniu godności i niezależności myśli.

Z kolei romantyzm polski, zwłaszcza w twórczości Adama Mickiewicza („Dziady” cz. III), przeciwstawia się z góry ustalonemu przeznaczeniu. Gustaw-Konrad, typowy bohater romantyczny, nie godzi się na bierne poddanie losowi i podejmuje walkę z siłami wyższymi, nawet jeśli jest skazany na porażkę. Jego bunt, choć ostatecznie nie przynosi mu zwycięstwa, jest wyrazem najgłębszego przeświadczenia o wartości wolnej woli, autonomii człowieka i prawie do protestu przeciw niesprawiedliwościom świata.

Podsumowując, bohaterowie literatury najczęściej balansują między fatum a wolną wolą. Ich życie wyznaczają zarówno siły od nich niezależne, jak i własne decyzje. Tak Antygona, jak i Wokulski, nie są jedynie marionetkami – manifestują własny wybór, nawet jeśli sam wynik tego wyboru jest przez otaczający ich świat z góry określony. Najbardziej ludzkim aktem pozostaje nie tyle wygranie walki z losem, ile zachowanie podmiotowości i moralnej niezależności w obliczu sił, które próbują odebrać człowiekowi wolę i tożsamość. Wartość ludzkiego życia kryje się więc nie tylko w tym, jak wiele możemy zmienić, ale przede wszystkim w sposobie, w jaki stawiamy czoła nieuniknionemu.