Poszukiwanie tożsamości i zasada „cel uświęca środki” w „Przedwiośniu” i „Granicy”

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: godzinę temu

Oczywiście, napiszemy dwa rozbudowane wypracowania argumentacyjne (każde minimum 400 słów), zgodnie z instrukcją ze zdjęcia oraz standardami polskich egzaminów maturalnych. Wykorzystamy „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego oraz „Granicę” Zofii Nałowskiej jako główne lektury obowiązkowe, a także dobierzemy do każdego tematu co najmniej dwa konteksty spośród: historycznoliterackiego, filozoficznego, społecznego, biograficznego czy egzystencjalnego. Wypracowania będą zawierać wstęp, rozbudowane rozważania i uargumentowane stanowisko.

---

WYPRACOWANIE 1: Poszukiwanie tożsamości

Pierwszym argumentem, który potwierdza tę tezę, jest postać Cezarego Baryki z „Przedwiośnia”. Bohater książki Stefana Żeromskiego wychowuje się początkowo w rodzinie polskiej, ale w realiach rosyjskiej rewolucji. Wyrwany ze swego świata przez przemiany społeczne i polityczne, doświadcza w młodym wieku śmierci matki i później ojca, co wzmacnia jego poczucie samotności. Podróż Cezarego do Polski jest nie tylko próbą odnalezienia fizycznego miejsca na ziemi, ale przede wszystkim poszukiwaniem własnej tożsamości narodowej, kulturowej i osobistej. Cezary mocno odczuwa konflikt pomiędzy marzeniem o szklanych domach – idealistycznej wizji ojca – a zderzeniem z rzeczywistością odradzającej się Polski, pełnej biedy i niesprawiedliwości społecznej. W tym kontekście historycznoliterackim widać, jak na kształtowanie się tożsamości jednostki wpływa burzliwa historia i przemiany społeczne.

Podobny problem dotyka Zenona Ziembiewicza z „Granicy” Zofii Nałowskiej. Zenon, syn zubożałego ziemianina, w swoim życiu oscyluje pomiędzy ideałami wyniesionymi z domu rodzinnego a pragmatyzmem wymaganym przez nowe czasy. Awans społeczny oraz kariera włodarza miejskiego są dla niego szansą na samorealizację, ale też pułapką. Zenon pragnie zbudować siebie na nowo, wyrwać się z prowincjonalnych ograniczeń, lecz po drodze zatraca podstawowe wartości. Poszukiwanie własnej tożsamości prowadzi do nieuniknionych kompromisów, błędów, a w konsekwencji tragicznego końca. Kontekst społeczny „Granicy” ukazuje mechanizmy awansu i upadku, wpływ społeczeństwa na wybory jednostki oraz rolę samoświadomości.

Analizując oba utwory, widzimy, jak poszukiwanie tożsamości jest związane z przełomowymi momentami historii Polski (kontekst historyczno-literacki) oraz presją społeczną i własnymi słabościami (kontekst społeczny i egzystencjalny). W obu przypadkach bohaterowie ponoszą wysoką cenę za dążenie do samookreślenia. Ich rozterki stają się uniwersalnym doświadczeniem ludzkim: każdy, kto próbuje wyjść poza narzucone schematy i znaleźć własną drogę, musi zmierzyć się z samotnością, konfliktem wartości oraz nieuchronnym ryzykiem porażki.

Podsumowując, proces poszukiwania tożsamości – zarówno jednostkowej, jak i narodowej – jest trudny i nie zawsze prowadzi do pełnej harmonii czy sukcesu. Jednakże bez tej drogi, bez zadawania sobie fundamentalnych pytań o własne miejsce w świecie, człowiek nie jest w stanie się rozwijać ani zrozumieć siebie. Literatura, ukazując takie postaci jak Cezary Baryka czy Zenon Ziembiewicz, przypomina nam, jak ważna jest odwaga w dążeniu do prawdy o sobie oraz jak doniosłą rolę odgrywa historia i społeczeństwo w procesie kształtowania tożsamości.

---

WYPRACOWANIE 2: Czy cel uświęca środki?

Pierwszą ilustracją tej tezy niech będzie postać Cezarego Baryki. W „Przedwiośniu” widzimy, jak młody człowiek trafia do Polski, pełen rewolucyjnych idei i pragnienia przeprowadzenia reform. Obserwuje radykalne ruchy społeczne, zetknięcie idealizmu z realiami, konflikty klasowe. Często zadaje sobie pytanie, czy nagła, gwałtowna zmiana – nawet jeśli jej celem jest poprawa losu uciśnionych – usprawiedliwia przemoc, krzywdę czy zniszczenie starego porządku. Cezary nie godzi się bezrefleksyjnie na hasło „cel uświęca środki”, widząc jego konsekwencje zarówno podczas rewolucji w Baku, jak i w Polsce. W ujęciu historyczno-literackim, doświadczenia Cezarego odwołują się do rzeczywistych dylematów Polaków w okresie odzyskiwania niepodległości oraz narastania ruchów politycznych pod wpływem bolszewizmu i faszyzmu.

Drugim przykładem jest Zenon Ziembiewicz z „Granicy”. Jego kariera polityczna pomimo szlachetnych początkowo motywacji zostaje naznaczona kompromisami i przekraczaniem własnych zasad. Zenon, chcąc utrzymać władzę i stanowisko, posługuje się manipulacjami, a w życiu osobistym doprowadza do dramatu Elżbiety i tragicznego losu Justyny. W kontekście filozoficznym i egzystencjalnym można tu dostrzec inspirację pytaniami stawianymi przez etykę sytuacyjną, szukającą odpowiedzi, od jakiego momentu cel przestaje być usprawiedliwieniem dla niemoralnych czynów. Nałkowska pokazuje, że „granica” między dobrem a złem często bywa płynna, ale każde przekroczenie tej linii niesie konsekwencje, niszcząc jednostkę i jej otoczenie.

Oba utwory wplatają pytanie o cel i środki w szerszy kontekst społeczny: realia II Rzeczpospolitej, narodzin nowej Polski, konfliktów klasowych i rewolucyjnych przemian. W sensie filozoficznym problem ten dotyka samej istoty człowieczeństwa i wolności. Jeśli raz uznamy, że wartość celu jest większa niż zasady moralne, otwieramy drogę do usprawiedliwiania nawet najstraszniejszych czynów – o czym przypomina choćby XX-wieczna historia Europy (kontekst historyczny, filozoficzny, społeczny).

Podsumowując, uważam, że „cel nie może uświęcać środków”. Zbyt wysoką cenę płacili bohaterowie literaccy oraz ludzie w rzeczywistości, próbując osiągnąć wyższe dobro poprzez łamanie zasad etycznych. To, jakimi środkami działamy, jest miarą naszej moralności i odpowiedzialności za siebie oraz innych. Zarówno „Przedwiośnie”, jak i „Granica”, ostrzegają przed pokusą usprawiedliwiania zła szlachetnym celem, przypominając, że drogę do wartościowych rzeczy można budować wyłącznie na uczciwości i poszanowaniu drugiego człowieka.