Prawa i obowiązki: Czy jednostka może przekraczać granicę w realizacji celów? Analiza utworów literackich

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 22.01.2024 o 12:10

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 21.01.2024 o 15:02

W debacie publicznej często wraca pytanie o granice przekraczane przez jednostki w dążeniu do realizacji własnych celów w kontekście poszanowania praw i obowiązków. Rozważania na ten temat znajdujemy także w literaturze, która od wieków stawia podobne pytania, analizując działania bohaterów i konsekwencje ich wyborów. Czy zatem człowiek może nadużywać swoich praw lub zaniedbywać obowiązki w imię wyższych celów?

Punkt wyjścia do analizy problemu odnaleźć można w "Antygonie" Sofoklesa. Główna bohaterka, idąc za głosem sumienia, postanawia pochować ciało brata, łamiąc wydany przez Kreona zakaz. Ten starożytny przykład pokazuje, że przekroczenie ustanowionych praw może być działaniem obronnym wartości wyższych, takich jak rodzina, honor czy religia. Antygonie w obronie swoich postanowień przyświecała etyka i moralna konieczność, która dla niej stała ponad prawem państwa. Dochodzi tu do konfliktu wartości – prawa człowieka wobec prawa stanowionego.

Podobną tematykę podejmuje "Proces" Franza Kafki. Józef K., bohater powieści, jest postacią, która zostaje wplątana w działania biurokratycznej machiny państwowej, stanowiąc przykład jednostki uwikłanej w proces, który sam przez się staje nadużyciem prawa przez państwo. K. dąży do wyjaśnienia swych spraw, lecz im bardziej się stara, tym bardziej jest uwikłany w labirynt obowiązków i form, które stają się dla niego coraz bardziej absurdalne i niezrozumiałe.

Przeciwstawienie się nadużyciom, obrona swojej godności i realizacja własnych celów, nawet kosztem łamania pozornie słabszych norm społecznych, znajduje swoje odzwierciedlenie w postaci Raskolnikowa z "Zbrodni i kary" Fiodora Dostojewskiego. Młody człowiek przekracza granicę moralną, mordując lichwiarkę i jej siostrę, opierając swoje działanie na teorii nadczłowieka, według której wybitnym jednostkom wolno więcej niż innym. To działanie pociąga za sobą głębokie konsekwencje psychiczne i moralne, stawiając Raskolnikowa w obliczu konfrontacji z własnym sumieniem i prawem.

Powinność przestrzegania prawa i dokonania moralnego wyboru to także motyw przewodni "Króla Edypa" Sofoklesa. Edyp, w poszukiwaniu prawdy o sobie, nie cofa się przed żadnymi przeszkodami, nawet jeśli miałoby to oznaczać ogromną osobistą tragedię. Jego cel – odnalezienie mordercy poprzedniego władcy – jest słuszny, ale narzędzia, jakie do tego wykorzystuje i konsekwencje tych działań, prowadzą do katastrofy. Postępowanie Edypa budzi zatem pytanie o cenę, jaką jest gotów zapłacić za realizację swojego celu.

Każde z wymienionych wyżej dzieł literackich prezentuje konflikt między prawami i obowiązkami jednostki a dążeniem do osiągnięcia osobistych, często szczytnych celów. Na podstawie tych przykładów można wysnuć wniosek, że przekraczanie granic moralnych lub prawnych może czasem wydawać się koniecznością w imię wyższych wartości. Jednakże, niezależnie od tego, jakie cele przyświecają jednostce, istnieją pewne uniwersalne wartości i normy społeczne, których naruszenie zawsze niesie za sobą negatywne konsekwencje. Dlatego też jednostka powinna dokładnie rozważać motywy i potencjalne skutki swoich działań, dążyć do harmonii między osobistymi dążeniami a obowiązkami wobec społeczeństwa, oraz podporządkować swoje cele ogólnie przyjętym zasadom moralnym i prawu. W przeciwnym razie ryzykuje ona nie tylko własną destrukcję, ale również szkodę dla innych, co w perspektywie globalnej może prowadzić do erozji systemu wartości i porządku społecznego.