Hierarchia wartości w sytuacjach granicznych: Odwołanie do opowiadań "Proszę państwa do gazu" i "Zbrodni i Kary"

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 19.02.2024 o 13:32

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 19.02.2024 o 9:28

Syzyfowe prace umysłu ludzkiego niejednokrotnie skupiają się wokół penetrowania tajników ludzkiej natury i próby zrozumienia, w jaki sposób w ekstremalnych okolicznościach układane są priorytety moralne i etyczne. Literatura światowa obfituje w przykłady, które pozwalają na dogłębną analizę hierarchii wartości, do której ucieka się w sytuacjach granicznych. Dwa klasyczne dzieła literatury, mianowicie "Proszę Państwa do Gazu" Tadeusza Borowskiego oraz "Zbrodnia i Kara" Fiodora Dostojewskiego, służą jako doskonałe przykłady, ilustrujące, jak bardzo zmienia się perspektywa ludzkich wartości, kiedy jednostka staje przed obliczem życiowej próby.

Tadeusz Borowski, w swoim przejmującym opowiadaniu "Proszę Państwa do Gazu", prezentuje obraz życia w nieludzkich warunkach obozu koncentracyjnego podczas II wojny światowej. Istnienie w permanentnym stanie zagrożenia i dehumanizacji prowadzi do deformacji pierwotnych ludzkich wartości, zmuszając bohaterów do redefinicji tego, co uznawali za moralne i słuszne. Hierarchia wartości zostaje odwrócona – przetrwanie staje się absolutnym priorytetem, co zmusza więźniów do akceptacji niegodziwości takich jak współudział w zagładzie własnego narodu. Miłość, przyjaźń, solidarność – te niegdyś podstawowe wartości tracą na znaczeniu, ustępując miejsca instynktowi przetrwania. Borowski obnaża mechanizmy przetrwania, w których moralność zostaje zawieszona na czas trwania "wojny o życie".

Inną perspektywę na badanie hierarchii wartości w momentach granicznych oferuje Dostojewski w "Zbrodni i Karze". Tutaj, w sennym zaułku Petersburga, młody student, Rodion Raskolnikow, poddaje próbie uniwersalną zasadę moralności, dokonując zabójstwa, uzasadniając je teorią o "ludziach nadzwyczajnych". Raskolnikow, przesiąknięty ideami o wyższości jednostek sprawczych nad powszechnie przyjętymi normami moralnymi, decyduje się na przekroczenie granicy, jaką wyznacza społeczeństwo. Zbrodnia staje się dla niego testem własnych przekonań o możliwości stania się jednostką, która może przeformułować obowiązującą hierarchię wartości. Jednak konsekwencje jego czynu - wewnętrzny rozpad, poczucie winy i ostatecznie samoudręczenie – świadczą o tym, że podstawowe zasady etyczne stanowią niezbite fundamenty ludzkiej egzystencji, których nie można obalić bez psychicznego i moralnego kataklizmu.

Analizując te dwa dzieła, można dostrzec kluczową różnicę w podejściu do kwestii wartości w sytuacjach ekstremalnych. W przypadku Borowskiego, hierarchia wartości zostaje odwrócona pod wpływem zewnętrznych sił opresji i przemocy, natomiast Dostojewski przedstawia indywidualną rebelię przeciwko uniwersalnym zasadom moralnym, sprowokowaną wnętrzem ducha. Oba dzieła pokazują, że w obliczu granicznych sytuacji, zarówno zewnętrzne przymuszenie jak i wewnętrzny bunt, składają się na bolesną próbę dla ludzkiej moralności i etyki, często z tragicznymi skutkami rozgrywającymi się na płaszczyźnie ludzkiego sumienia.

Ostatecznie, zarówno "Proszę Państwa do Gazu" Borowskiego, jak i "Zbrodnia i Kara" Dostojewskiego, stanowią głębokie studium nad tym, jak ekstremalne okoliczności mogą wpływać na kształtowanie się i przewartościowanie ludzkich wartości. Są to przestrogi przed nadmiernym uproszczeniem w myśleniu o moralności i etyce, a także przypomnienie, że fundamenty, na których budujemy nasze życie, są niezmiernie delikatne i podlegają próbom, które mogą je albo utwierdzić, albo nieodwracalnie zniszczyć.