Przykłady środków stylistycznych: antyteza, paradoks, oksymoron, puenta, inwersja, hiperbola, elipsa, parafraza, peryfraza, anafora, apostrofa, vanitas oraz utwory z panegirykiem, poezją metafizyczną i sonetem

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 13.11.2025 o 19:22

Rodzaj zadania: Zadanie domowe

Dodane: 5.11.2025 o 17:44

Omawiając środki stylistyczne i przykłady utworów barokowych autorów takich jak Mikołaj Sęp Szarzyński, Daniel Naborowski i Jan Andrzej Morsztyn, warto zacząć od wprowadzenia do epoki baroku. Barok, który rozkwitał w Europie w XVII wieku, był czasem przepełnionym skomplikowaną stylistyką, bogatą wyobraźnią literacką oraz głęboką refleksją nad kondycją człowieka. W literaturze barokowej często spotykano się z intensywnym wykorzystaniem różnych środków stylistycznych, mających na celu zarówno poruszenie wyobraźni czytelnika, jak i wyakcentowanie najważniejszych tematów epoki: przemijalności, znikomości ludzkiego życia, kontrastu między życiem doczesnym a wiecznym oraz miłości i śmierci.

Antyteza

Antyteza to zestawienie przeciwnych myśli lub pojęć w jednym zdaniu, aby wydobyć ich kontrast. W utworze Mikołaja Sępa Szarzyńskiego "Sonet IV" możemy znaleźć przykład antytezy:

„Człowiek i anioł staną przeciwko twemu, Niepokonanemu orężowi.”

Tutaj Sęp Szarzyński przedstawia kontrast między boską, niepokonaną siłą i ludzkimi oraz anielskimi słabościami.

Paradoks

Paradoks to zaskakujące, pozornie sprzeczne wypowiedzi, które ujawniają głębszą prawdę. Paradoks można zauważyć w "Sonecie V" Szarzyńskiego:

„Boże, chciej mnie godnym swej łaski znaleźć, Choć z życiem zawse mustości mój czas.”

Tutaj pojawia się sprzeczność między życiem pełnym grzechów a możliwością zbawienia, co podkreśla paradoksalne zmaganie się człowieka z własnymi słabościami i pragnieniem Bożej łaski.

Oksymoron

Oksymoron to zestawienie dwóch pojęć o przeciwstawnych znaczeniach, tworząc wyrażenie o nowym sensie. W utworze Jana Andrzeja Morsztyna „Niestatek” pojawia się oksymoron:

„Trawiona ciężką lekkością miłości.”

Oksymoron „ciężka lekkość” podkreśla złożony, paradoksalny charakter uczuć, które mimo swej lekkości, potrafią ważyć na losach człowieka.

Puenta

Puenta to zaskakujące zakończenie utworu, często używane w celu podkreślenia głównej myśli utworu. W „Krótkim żywocie” Daniela Naborowskiego pojawia się przykładowa puenta:

„Wielkie wojnę podjąć z myślami sztuki trudnej, tym, co ludzką termite w strawieniu strawięsque.”

W zakończeniu utworu Naborowski podkreśla marność ludzkiego życia i jego przemijalność, co jest przewodnim motywem całej barokowej poezji.

Inwersja

Inwersja to przestawienie typowego szyku wyrazów w zdaniu w celu nadania wypowiedzi większej ekspresji. W „Na oczy królewny angielskiej” Jana Andrzeja Morsztyna pojawia się inwersja:

„Ich mili, które łany, Danuły, są nowe, Ziemne wiosny precz miłej Jasień bratnią pogodę.”

Nietypowy szyk zdania podkreśla wyszukany styl barokowej poezji oraz podkreśla przywiązanie do formy i struktury.

Hiperbola

Hiperbola to wyolbrzymienie cech, wydarzeń lub postaci w celu wywarcia większego wrażenia na czytelniku. Przykład znajduje się w wierszu „Marność” Daniela Naborowskiego:

„Na marne świata śpisz, sennym letargiem spoczniesz, ale rychło czas lubi, lubą spospożniesz.”

Hiperbola podkreśla nicość doczesnych spraw i przeforsowuje ideę przemijalności, która jest centralnym tematem barokowej twórczości.

Elipsa

Elipsa to świadome pominięcie pewnych elementów zdania, które można domyślić się z kontekstu, co nadaje wypowiedzi zwięzłość. Przykład:

„Na krwawe stawy, nici, Litery, przecinek.”

Tutaj pominięte zostały niektóre elementy, co wprowadza enigmatyczność i zmusza czytelnika do dopowiedzenia treści.

Parafraza

Parafraza to przeróbka danego tekstu przy zachowaniu jego sensu.

Peryfraza

Peryfraza to opisanie czegoś w inny, bardziej rozbudowany sposób, zamiast nazywania tego wprost.

Anafora

Anafora to powtórzenie tego samego wyrazu na początku kolejnych wersów lub zdań.

Apostrofa

Apostrofa to bezpośredni zwrot do osoby, bóstwa lub rzeczy.

Vanitas

Vanitas to motyw marności, przemijalności ludzkiego życia i dóbr materialnych.

W literaturze barokowej, szczególnie u Naborowskiego i Szarzyńskiego, dominuje motyw vanitas. Dzieła tych poetów są pełne refleksji nad krótkotrwałością życia i nieuchronnością śmierci, często w kontrze do piękna i miłości.

Panegiryk

Panegiryk to utwór pochwalny.

Poezja metafizyczna

Poezja metafizyczna to gatunek poezji, w którym podejmuje się głęboką refleksję nad bytem, Bogiem i sensem życia.

Sonet

Sonet to utwór poetycki składający się z czternastu wersów o charakterystycznym układzie rymów.

Koncept w poezji

Koncept to wyszukana myśl, często wyrażona w zaskakujący sposób, będąca centralnym punktem utworu.

Stosowanie tych środków stylistycznych i literackich w utworach barokowych autorów, takich jak Szarzyński, Naborowski i Morsztyn, stanowi przykład wirtuozerii językowej tej epoki. Charakteryzują się one skomplikowaną konstrukcją, głęboką analizą kondycji ludzkiej oraz nieustanną refleksją nad przemijalnością życia i nieuchronnością śmierci.