Notatka do egzaminu oparta na sprawdzonych źródłach
Rodzaj zadania: Zadanie domowe
Dodane: dzisiaj o 11:45
Streszczenie:
Poznaj notatkę do egzaminu z historii prawa, obejmującą upadek Rzymu, prawo średniowieczne oraz różnice między prawem karnym i cywilnym. Уч się skutecznie!
Notatka do egzaminu z historii prawa na podstawie zakresu z cz. I i II podręcznika K. Sójki-Zielińskiej
---
1. Upadek Rzymu i zanik rzymskiej kultury prawnej
Upadek cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 r. nie oznaczał całkowitego zniknięcia prawa rzymskiego, ale doprowadził do rozpadu jego jednolitego, wysoko rozwiniętego systemu. Na gruzach cesarstwa powstały państwa barbarzyńskie, które przyniosły własne zwyczaje prawne. W efekcie:- osłabło znaczenie prawa stanowionego przez państwo, - prawo stało się bardziej lokalne i zwyczajowe, - zanikła rozwinięta jurysprudencja rzymska na Zachodzie, - uproszczeniu uległy pojęcia i instytucje prawne, - osłabła rola państwa jako gwaranta porządku prawnego.
Nie oznaczało to jednak zupełnego zerwania z tradycją rzymską. W wielu krajach zachowano elementy prawa rzymskiego, zwłaszcza wobec ludności romańskiej. Na Wschodzie natomiast tradycja rzymska trwała nadal w Bizancjum.
Najważniejszą spuścizną starożytności dla późniejszej Europy było: - pojęcie prawa jako uporządkowanego systemu, - rozwinięta technika prawnicza, - łacińska terminologia prawna, - idee własności, zobowiązań, dziedziczenia i procesu.
---
2. Cechy prawa średniowiecznego
Zasada osobowości prawa
We wczesnym średniowieczu człowiek podlegał prawu własnego ludu lub grupy etnicznej, a nie prawu terytorium, na którym mieszkał. Przykładowo: - Frank podlegał prawu Franków, - Burgund – prawu Burgundów, - Rzymianin – prawu rzymskiemu.Ta zasada była charakterystyczna dla państw barbarzyńskich, gdzie różne grupy ludności żyły obok siebie.
Zasada terytorialności prawa
Z czasem zaczęto wiązać obowiązywanie prawa nie z pochodzeniem osoby, lecz z terytorium. Każdy mieszkający na danym obszarze podlegał temu samemu prawu. Był to ważny krok ku późniejszemu państwu jednolitemu prawnie.Prymat prawa zwyczajowego
We wczesnym średniowieczu podstawowym źródłem prawa był zwyczaj: - utrwalony przez długotrwałą praktykę, - uznawany przez wspólnotę, - przekazywany ustnie.Prawo zwyczajowe było bardzo silne, ponieważ społeczności lokalne traktowały je jako „odwieczne” i naturalne.
Spisy prawa
Władcy i elity zaczęli spisywać zwyczaje prawne. Nie były to nowoczesne kodeksy, ale raczej utrwalenie istniejącego prawa. Takie spisy pełniły funkcję: - porządkującą, - dowodową, - polityczną.Partykularyzm prawa
Prawo średniowieczne było rozdrobnione. Obok siebie funkcjonowały różne porządki: - prawo ziemskie, - prawo miejskie, - prawo lenne, - prawo kościelne, - prawo stanowe, - prawo poszczególnych krajów, prowincji, miast i wsi.Nie istniał jeden powszechny system prawny.
Stanowość prawa
Pozycja prawna jednostki zależała od przynależności stanowej. Inne prawa i obowiązki mieli: - duchowni, - rycerstwo/szlachta, - mieszczanie, - chłopi.Stan wpływał na: - dostęp do sądu, - wymiar kary, - zdolność do posiadania praw politycznych, - ciężary publiczne.
---
3. Prawo karne i cywilne w średniowieczu
Brak wyraźnego rozróżnienia prawa cywilnego i karnego
W prawie wczesnośredniowiecznym naruszenie porządku prawnego miało często jednocześnie charakter prywatny i publiczny. Czyn był rozumiany przede wszystkim jako szkoda wyrządzona osobie lub rodowi, a nie jako zamach na interes państwa.Samopomoc i krwawa zemsta
Ważnym środkiem dochodzenia sprawiedliwości była samopomoc: - odwet prywatny, - zemsta rodowa, - zajęcie rzeczy, - użycie siły dla ochrony własnych praw.Najbardziej znaną formą była krwawa zemsta. Jej celem było wyrównanie szkody i przywrócenie honoru.
Postępowanie prywatnoskargowe
Proces wszczynano z inicjatywy pokrzywdzonego lub jego rodziny. Państwo długo nie przejmowało ścigania przestępstw z urzędu.Odpowiedzialność za skutek
W prawie dawnym większą wagę przykładano do skutku niż do psychicznego nastawienia sprawcy. Istotne było, że doszło do szkody, a niekoniecznie, czy czyn był zawiniony w nowoczesnym sensie.Kary prywatne kompozycyjne
Zamiast dalszej zemsty dopuszczano wykupienie się od odwetu poprzez zapłatę określonej sumy: - okup, - główszczyzna, - nawiązki i odszkodowania.To był istotny etap przejścia od przemocy prywatnej do bardziej uporządkowanego wymiaru sprawiedliwości.
Sądy
Sądy średniowieczne miały długo charakter: - lokalny, - zwyczajowy, - formalistyczny, - oparty na przysięgach i świadkach.Stosowano m.in.: - przysięgę stron, - współprzysiężników, - ordalia (sądy Boże), - pojedynek sądowy.
---
4. Rozwój prawa kanonicznego
Prawo kanoniczne było systemem prawnym Kościoła katolickiego. Odegrało ogromną rolę w kulturze prawnej Europy, ponieważ: - było bardziej uporządkowane niż wiele praw świeckich, - rozwijało naukę prawa, - kształtowało procedurę sądową, - wpływało na prawo małżeńskie, spadkowe i procesowe.Główne źródła powszechnego prawa kanonicznego do XX w.
Najważniejsze etapy: 1. Wczesne kanony soborowe i papieskie dekretały 2. Dekret Gracjana (XII w.) – podstawowy krok w systematyzacji prawa kanonicznego 3. Liber Extra Grzegorza IX 4. Liber Sextus 5. Clementinae 6. Corpus Iuris Canonici – zbiorcze określenie podstawowego zespołu źródeł prawa kanonicznego obowiązujących przez stuleciaGracjan i nauka prawa kanonicznego
Gracjan, mnich z Bolonii, opracował Dekret, który zestawiał i godził sprzeczne teksty prawne Kościoła. To miało olbrzymie znaczenie dla nauki prawa: - uczyło metody rozumowania prawniczego, - rozwijało interpretację tekstów, - wzmacniało uniwersyteckie nauczanie prawa.Św. Tomasz z Akwinu i hierarchia praw
Św. Tomasz wyróżniał kilka poziomów prawa: - prawo wieczne, - prawo naturalne, - prawo ludzkie, - prawo Boże objawione.Najważniejsze znaczenie miała idea, że prawo ludzkie powinno pozostawać w zgodzie z prawem naturalnym i rozumem. To miało później ogromny wpływ na nowożytną filozofię prawa.
---
5. Narodziny nauki prawa i nauczanie prawa. Rodzaje dyplomów
Od XI–XII w. nastąpiło odrodzenie studiów prawniczych, przede wszystkim we Włoszech, zwłaszcza w Bolonii. Był to punkt zwrotny w dziejach prawa europejskiego.Znaczenie uniwersytetów
Uniwersytety: - kształciły zawodowych prawników, - rozwijały metody interpretacji prawa, - przyczyniły się do recepcji prawa rzymskiego i kanonicznego, - tworzyły wspólną kulturę prawniczą Europy.Nauczane dziedziny
Najważniejsze były: - prawo rzymskie, - prawo kanoniczne.Później uczono także prawa lokalnego i praktyki sądowej.
Rodzaje dyplomów
W średniowiecznym szkolnictwie uniwersyteckim funkcjonowały kolejne stopnie: - bakałarz, - licencjat, - doktor.Najwyższym i najbardziej prestiżowym tytułem był doktor prawa.
---
6. Glosatorzy, postglosatorzy i wczesna recepcja prawa rzymskiego
Glosatorzy
Działali głównie od XI do XIII w., przede wszystkim w Bolonii. Ich zadaniem było objaśnianie tekstów prawa rzymskiego, zwłaszcza kodyfikacji justyniańskiej. Pisali: - glosy między wierszami, - glosy marginalne, - komentarze.Ich celem było wydobycie sensu autorytatywnego tekstu.
Najważniejsze znaczenie glosatorów: - przywrócili znajomość prawa rzymskiego, - uczynili z niego przedmiot systematycznych studiów, - stworzyli podstawy europejskiej nauki prawa.
Postglosatorzy (komentatorzy)
Działali później, od XIII–XIV w. Byli bardziej praktyczni niż glosatorzy. Nie ograniczali się do wyjaśniania tekstu, ale: - dostosowywali prawo rzymskie do potrzeb współczesnych, - łączyli je z prawem kanonicznym, lennym i miejskim, - tworzyli konstrukcje przydatne w praktyce sądowej.Wczesna recepcja prawa rzymskiego
Recepcja oznaczała przejmowanie rozwiązań rzymskich przez kraje europejskie. Początkowo była to głównie recepcja: - naukowa, - sądowa, - praktyczna.Prawo rzymskie stało się wspólnym językiem prawników Europy.
---
7. Rozwój miast włoskich. Prawo karne w statutach
Miasta włoskie odegrały wielką rolę w rozwoju średniowiecznego prawa. Dzięki silnemu życiu gospodarczemu i politycznemu wytworzyły własne statuty miejskie.Cechy statutów miejskich
- były spisanym prawem lokalnym, - regulowały ustrój miasta, - normowały handel, własność, zobowiązania i przestępstwa, - wzmacniały władzę komunalną.Prawo karne w statutach
Statuty miejskie rozwijały nowocześniejsze niż dawne zwyczaje podejście do karania: - większy nacisk na winę, - katalog kar publicznych, - rozróżnienie cięższych i lżejszych przestępstw, - rozwój postępowania prowadzonego przez organy miejskie.Wina i kara
W statutach rosło znaczenie subiektywnej strony czynu. Zaczęto mocniej uwzględniać: - zamiar, - okoliczności czynu, - stopień winy, - społeczne niebezpieczeństwo naruszenia porządku.To był ważny etap odchodzenia od czysto obiektywnej odpowiedzialności.
---
8. Wzmacnianie władzy państwowej i przejście od systemu prywatnoprawnego do publicznoprawnego
Jednym z najważniejszych procesów późnego średniowiecza było przejmowanie przez państwo funkcji wymiaru sprawiedliwości.Ograniczenie samopomocy
Monarchowie i miasta dążyli do: - zakazywania zemsty prywatnej, - ograniczania pojedynków, - podporządkowania sporów sądom, - objęcia karania władzą publiczną.Procedura inkwizycyjna
Stopniowo rozwijał się proces śledczy, w którym: - postępowanie mogło być wszczęte z urzędu, - sąd lub urzędnik zbierał dowody, - rosła rola pisemności, - osłabła pozycja prywatnego oskarżyciela.Kary publiczne
Coraz częściej kara była wymierzana nie po to, by zadośćuczynić ofierze, lecz by: - bronić porządku publicznego, - odstraszać innych, - podkreślać autorytet władzy.Wprowadzano: - kary cielesne, - kary śmierci, - hańbiące kary publiczne, - więzienie w ograniczonym zakresie, - konfiskaty i grzywny.
Znaczenie procesu
Przejście od prawa prywatnej zemsty do publicznego karania to jeden z fundamentów narodzin nowoczesnego państwa.---
9. Własność i prawo małżeńskie osobowe
Własność w średniowieczu
Średniowieczne prawo własności nie miało jeszcze całkiem nowoczesnego, jednolitego charakteru. Występowało nakładanie się różnych uprawnień do tej samej rzeczy, zwłaszcza w systemie lennym. Należy pamiętać o rozróżnieniu: - własności zwierzchniej, - własności użytkowej, - posiadania, - dzierżenia.W ustroju feudalnym ziemia była podstawą zależności politycznych i społecznych.
Prawo małżeńskie osobowe
Prawo małżeńskie znajdowało się głównie pod wpływem Kościoła. Małżeństwo: - miało charakter sakramentalny, - wymagało zgody stron, - zasadniczo było nierozerwalne, - podlegało przeszkodom małżeńskim określonym przez prawo kanoniczne.Kościół rozwinął szerokie regulacje dotyczące: - ważności małżeństwa, - pokrewieństwa, - powinowactwa, - przeszkód, - separacji, - pochodzenia dzieci.
Wpływ prawa kanonicznego na tę dziedzinę był ogromny w całej Europie.
---
10. Partykularyzm prawa w Rzeszy. Zwierciadło saskie. Źródła prawa miejskiego
Partykularyzm prawa niemieckiego
W Rzeszy Niemieckiej długo utrzymywało się ogromne rozdrobnienie prawa. Obok siebie funkcjonowały: - prawa krajowe, - prawa lenne, - prawa miejskie, - zwyczaje lokalne, - normy cesarskie.Zwierciadło saskie
Zwierciadło saskie (Sachsenspiegel) to jeden z najważniejszych średniowiecznych spisów prawa niemieckiego. Zawierało: - prawo ziemskie, - prawo lenne.Jego znaczenie: - porządkowało zwyczaj prawny, - wywierało duży wpływ na Europę Środkową, - oddziaływało także na ziemie polskie.
Źródła prawa miejskiego
Najważniejsze wzorce prawa miejskiego w Europie Środkowej: - prawo magdeburskie, - prawo lubeckie.Prawo miejskie regulowało: - ustrój władz miejskich, - handel i rzemiosło, - sprawy majątkowe, - procedurę, - odpowiedzialność karną.
---
11. Anglia: common law, equity, statute law, zbiory wyroków, literatura prawnicza
System angielski rozwijał się odmiennie niż system kontynentalny.Common law
Było to prawo powszechne królestwa, tworzone głównie przez sądy królewskie. Jego podstawą stały się: - orzeczenia sądowe, - praktyka procesowa, - precedens.Common law rozwijało się kazuistycznie, czyli poprzez rozstrzyganie konkretnych spraw.
Equity law
Equity powstała jako korekta sztywności common law. Rozwijała się w sądzie kanclerskim i opierała się na zasadach słuszności. Umożliwiała ochronę tam, gdzie common law nie dawało odpowiedniego środka.Statute law
To prawo stanowione przez parlament. Z czasem jego rola rosła, ale długo współistniało z prawem precedensowym.Zbiory wyroków
W Anglii ogromne znaczenie miały zbiory orzeczeń i relacje z rozpraw. Utrwalały one linię orzeczniczą i służyły praktyce prawniczej.Literatura prawnicza
W Anglii rozwijała się także rodzima literatura prawnicza, komentująca sądy, procedury i instytucje common law. Była ona ważniejsza praktycznie niż romanistyczna nauka prawa kontynentalnego.---
12. Ruś i Węgry – ogólnie
Ruś
Podstawowym zabytkiem prawa ruskiego była Ruska Prawda. Charakteryzowała się: - silnym związkiem ze zwyczajem, - znaczną rolą kar pieniężnych, - ograniczonym rozwojem prawa publicznego, - stopniowym odchodzeniem od zemsty rodowej.Prawo ruskie miało wiele cech archaicznych, ale stanowiło ważny etap formowania wschodniosłowiańskiej kultury prawnej.
W podanym zakresie pojawia się też wzmianka o „mistrzu Korneliuszu z Wyszehradu” – przy tym zagadnieniu warto trzymać się wykładu prowadzącego i podręcznika, bo w obiegu akademickim częściej omawia się przede wszystkim ogólne cechy prawa ruskiego i środkowoeuropejskiego niż ten wątek jako centralny.
Węgry – Tripartitum
Na Węgrzech wielkie znaczenie miało Tripartitum Stefana Werbőczego z początku XVI w. Nie było nowoczesnym kodeksem uchwalonym przez państwo, lecz autorytatywnym zbiorem prawa zwyczajowego, zwłaszcza szlacheckiego. Umacniało: - przywileje stanu szlacheckiego, - znaczenie zwyczaju, - odrębność ustroju węgierskiego.---
13. Polska w średniowieczu: Księga elbląska, statuty Kazimierza Wielkiego, źródła prawa miejskiego
Księga elbląska
To zabytek prawa polskiego, wiązany z próbą utrwalenia norm prawa zwyczajowego, przede wszystkim w środowisku prusko-polskim. Ma znaczenie dla poznania dawnych instytucji prawa sądowego i prywatnego.Statuty Kazimierza Wielkiego
To jedno z najważniejszych osiągnięć średniowiecznego prawa polskiego. Związane były z próbą uporządkowania prawa ziemskiego. Wyróżnia się statuty: - dla Wielkopolski, - dla Małopolski.Ich znaczenie: - porządkowały istniejące normy, - wzmacniały władzę królewską, - ograniczały rozbicie prawne, - sprzyjały sądowemu stosowaniu prawa pisanego.
Nie stworzyły jednak pełnej jednolitości prawa w całym państwie.
Źródła prawa miejskiego w Polsce
Polskie miasta korzystały głównie z prawa niemieckiego: - magdeburskiego, - chełmińskiego.Dla praktyki istotne były: - wilkierze miejskie, - księgi sądowe, - pouczenia prawne, - zbiory praktyczne.
Prawo miejskie odegrało wielką rolę w rozwoju handlu, samorządu i sądownictwa miejskiego.
---
14. Recepcja prawa rzymskiego w Europie w czasach Odrodzenia
To jeden z najważniejszych tematów.Czym była recepcja?
Recepcja prawa rzymskiego to przejmowanie norm, pojęć i metod prawa rzymskiego przez państwa europejskie. Nie wszędzie przebiegała tak samo. Mogła być: - naukowa, - sądowa, - ustawodawcza, - praktyczna.Dlaczego prawo rzymskie zyskało znaczenie w Odrodzeniu?
1. Było bardziej rozwinięte i systematyczne niż wiele praw lokalnych. 2. Nadawało się do stosowania w rozwijających się stosunkach majątkowych i handlowych. 3. Oferowało aparat pojęciowy potrzebny scentralizowanym państwom. 4. Było nauczane na uniwersytetach i miało ogromny prestiż. 5. Humanizm renesansowy sprzyjał powrotowi do źródeł antycznych.Rodzaje recepcji
Recepcja formalna
Prawo rzymskie bywało uznawane za prawo pomocnicze lub obowiązujące wprost tam, gdzie brakowało norm lokalnych.Recepcja materialna
Przejmowano konkretne instytucje, pojęcia i rozwiązania, nawet jeśli formalnie prawo lokalne zachowywało pierwszeństwo.Recepcja naukowa
Prawo rzymskie kształtowało sposób myślenia prawników, język prawa, metodę interpretacji.Niemcy jako przykład recepcji
W Rzeszy recepcja była szczególnie silna. Ze względu na rozdrobnienie prawa lokalnego prawo rzymskie służyło jako wspólne prawo posiłkowe. Znaczenie miały: - uniwersytety, - sądy wyższe, - wykształceni prawnicy, - prestiż cesarskiej idei rzymskiej.Powstało tzw. usus modernus pandectarum – praktyczne stosowanie prawa rzymskiego w warunkach nowożytnych.
Ograniczenia recepcji
Nie wszędzie recepcja była pełna. W Anglii dominował rozwój common law, a w wielu krajach prawo rzymskie współistniało z miejscowym zwyczajem i ustawodawstwem.---
15. Wzmacnianie władzy monarszej. Tendencje do unifikacji i kodyfikacji prawa. Znaczenie prawa rzymskiego
W epoce wczesnonowożytnej monarchowie dążyli do budowy silniejszego państwa.Główne cele władców
- podporządkowanie sądownictwa centrum, - ograniczenie autonomii stanów i lokalnych zwyczajów, - jednolitszy aparat administracyjny, - ujednolicenie lub porządkowanie prawa.Unifikacja a kodyfikacja
- Unifikacja – ujednolicenie prawa na całym terytorium państwa. - Kodyfikacja – zebranie prawa w usystematyzowany akt prawny.W omawianej epoce częściej występowały próby porządkowania i częściowej unifikacji niż pełne nowoczesne kodeksy.
Znaczenie prawa rzymskiego
Prawo rzymskie pomagało: - budować silne państwo, - rozwijać naukę administracji i sądownictwa, - porządkować prawo prywatne, - wzmacniać władzę ustawodawczą monarchy.Z drugiej strony mogło być postrzegane jako narzędzie centralizacji i osłabiania lokalnych wolności.
---
16. CCC, proces inkwizycyjny, subiektywizacja odpowiedzialności karnej, cele i rodzaje kar
CCC – Constitutio Criminalis Carolina
To cesarska ordynacja karna ogłoszona za Karola V w XVI w. Jest jednym z najważniejszych zabytków nowożytnego prawa karnego w Europie.Znaczenie CCC
- porządkowała prawo karne i proces karnej Rzeszy, - wzmacniała inkwizycyjny model postępowania, - zawierała katalog przestępstw i kar, - oddziaływała poza Niemcy, także na Europę Środkową.Proces inkwizycyjny
Cechy: - wszczynanie postępowania z urzędu, - aktywna rola sądu, - tajność postępowania, - pisemność, - formalna teoria dowodów, - dążenie do uzyskania przyznania się.W praktyce proces inkwizycyjny wiązał się z dopuszczaniem tortur, choć pod pewnymi warunkami proceduralnymi.
Subiektywizacja odpowiedzialności karnej
W prawie nowożytnym coraz większe znaczenie miała wina, a nie sam skutek. Rozróżniano bardziej świadomie: - działanie umyślne, - nieumyślne, - usiłowanie, - współsprawstwo, - okoliczności łagodzące i obciążające.To był ważny krok ku nowoczesnemu prawu karnemu.
Cel kary
W epoce tej karę postrzegano jako środek: - odwetu, - odstraszania, - obrony porządku publicznego, - moralnego napiętnowania sprawcy.Rodzaje kar
- kara śmierci, - kary cielesne, - kary mutylacyjne, - kary hańbiące, - grzywny, - konfiskaty, - banicja, - więzienie.---
17. Polska w XVI w. – unifikacja i kodyfikacja prawa szlacheckiego, romanizm, „złota wolność”, doktryna i próby reform
To jeden z kluczowych działów.Tendencje do unifikacji i kodyfikacji
W XVI w. w Polsce podejmowano próby uporządkowania prawa, zwłaszcza ziemskiego i szlacheckiego. Celem było: - usunięcie rozbieżności regionalnych, - ułatwienie pracy sądów, - wzmocnienie pewności prawa.Nie doprowadziło to jednak do pełnej nowoczesnej kodyfikacji.
Nurt romanistyczny w Polsce
W Polsce działali uczeni znający prawo rzymskie i czerpiący z jego pojęć. Romanizm wpływał na: - język prawny, - argumentację doktrynalną, - projekty reform, - rozumienie własności, zobowiązań i państwa.Jednak recepcja prawa rzymskiego była ograniczona przez silną pozycję prawa zwyczajowego i stanowego.
Doktryna „złotej wolności”
Polska szlachta rozwijała koncepcję własnych wolności politycznych. Obejmowała ona m.in.: - silną pozycję sejmu i sejmików, - ograniczenie władzy monarchy, - rozbudowę przywilejów szlacheckich, - nietykalność osobistą i majątkową w określonym zakresie, - udział szlachty w rządzeniu państwem.Była to zarazem idea wolności stanowej, a nie powszechnej.
Najważniejsi autorzy i nurty
Andrzej Frycz Modrzewski
Był wybitnym myślicielem politycznym i prawnym. Opowiadał się za: - naprawą państwa, - silniejszym i sprawiedliwszym ustrojem, - większą równością wobec prawa, - reformą sądownictwa i kar.Stanisław Orzechowski
Reprezentował nurt polityczny silnie związany z obroną ustroju szlacheckiego, choć jego poglądy były złożone i ewoluowały.Rojzjusz
Był jednym z najważniejszych przedstawicieli kultury romanistycznej w Polsce. Jego działalność pokazuje, że prawo rzymskie było obecne w polskiej nauce i praktyce, choć nie zdominowało systemu.Próby kodyfikacji
W Polsce pojawiały się projekty kodyfikacyjne, ale ich realizacja była utrudniona przez: - przewagę interesów stanowych, - niechęć do centralizacji, - rozdrobnienie praktyki prawnej, - obronę „starych wolności”.Stabilizacja zasad średniowiecznych
W rezultacie Polska XVI w. nie zerwała radykalnie ze średniowiecznym dziedzictwem. Utrwaliły się: - stanowość prawa, - silna pozycja szlachty, - partykularyzm, - ograniczona recepcja prawa rzymskiego.---
18. Statuty litewskie
Statuty litewskie to jedno z najważniejszych osiągnięć prawodawstwa Europy Środkowo-Wschodniej.Trzy Statuty Litewskie
- I Statut – 1529 - II Statut – 1566 - III Statut – 1588Znaczenie
Były to obszerne i stosunkowo nowoczesne zbiory prawa obowiązujące w Wielkim Księstwie Litewskim. Regulowały: - ustrój, - prawo sądowe, - prawo karne, - prawo prywatne, - postępowanie.Cechy
- wysoki poziom techniki prawodawczej, - znaczne uporządkowanie materiału, - wpływy prawa ruskiego, zwyczajowego, polskiego, kanonicznego i rzymskiego, - silna ochrona interesów stanu szlacheckiego.III Statut Litewski
Uważany jest za szczególnie dojrzały legislacyjnie. Długo zachował moc obowiązującą i wywarł wielki wpływ na praktykę sądową.Znaczenie historyczne
Statuty litewskie pokazują, że poza Europą Zachodnią również powstawały wybitne dzieła prawodawcze, łączące tradycję lokalną z nowożytną tendencją do systematyzacji.---
19. Prawo miejskie, nauka prawa, Groicki, recepcja CCC
Prawo miejskie w Polsce nowożytnej
Nadal opierało się głównie na wzorcach niemieckich, ale rozwijało własną praktykę. Znaczenie miały: - sądy miejskie, - wilkierze, - księgi prawa miejskiego, - literatura praktyczna.Nauka prawa
W epoce nowożytnej rosło znaczenie wykształconych prawników. Nauka prawa rozwijała się: - na uniwersytetach, - w praktyce sądowej, - w komentarzach i kompendiach.Bartłomiej Groicki
To jedna z najważniejszych postaci polskiego prawa miejskiego. Był autorem dzieł, które przybliżały i porządkowały prawo miejskie dla praktyki sądowej w Polsce. Jego znaczenie polegało na: - dostosowywaniu prawa niemieckiego do warunków polskich, - upowszechnianiu wiedzy prawniczej, - wspieraniu praktyki sądów miejskich.Recepcja CCC
Constitutio Criminalis Carolina oddziaływała także na prawo miejskie i praktykę karną w Europie Środkowej. Nie zawsze była przyjmowana formalnie, ale wpływała: - na technikę postępowania, - rozumienie winy, - system dowodowy, - katalog przestępstw i kar.W Polsce jej wpływ miał raczej charakter pośredni i praktyczny niż pełnej recepcji ustawowej.
---
20. Idea prawa natury. Grocjusz, Hobbes, Locke, Monteskiusz, Rousseau
Prawo natury – retrospekcja
Idea prawa natury sięga starożytności. Zakłada istnienie norm wyższych od prawa stanowionego, wynikających z: - natury człowieka, - rozumu, - porządku świata, - woli Bożej.W średniowieczu koncepcję tę rozwijano głównie w ramach filozofii chrześcijańskiej.
Grocjusz
Hugo Grocjusz należy do twórców nowożytnego prawa natury. Akcentował rolę rozumu i próbował budować prawo natury jako system racjonalny, możliwy do poznania niezależnie od konkretnych ustaw państwowych. Jego myśl miała wielki wpływ na prawo międzynarodowe i nowoczesne myślenie o państwie.Umowa społeczna
Nowożytni filozofowie coraz częściej wyjaśniali powstanie państwa przez koncepcję umowy społecznej.Thomas Hobbes
Hobbes uważał, że w stanie natury ludzie żyją w zagrożeniu i konflikcie. Aby zapewnić bezpieczeństwo, przekazują władzę suwerenowi. Jego koncepcja uzasadniała silną władzę państwową.John Locke
Locke rozwijał bardziej liberalne ujęcie. Człowiek ma naturalne prawa, przede wszystkim do: - życia, - wolności, - własności.Państwo powstaje po to, by te prawa chronić. Jeśli ich nie chroni, może utracić legitymację. To jedna z podstaw liberalizmu.
Monteskiusz
Monteskiusz zasłynął przede wszystkim teorią podziału władz: - ustawodawczej, - wykonawczej, - sądowniczej.Jego myśl miała ogromne znaczenie dla nowoczesnego konstytucjonalizmu.
Rousseau
Rousseau podkreślał znaczenie woli powszechnej i suwerenności ludu. Jego koncepcje wywarły duży wpływ na nowoczesną demokrację i rewolucyjne myślenie o prawie i państwie.---
Najważniejsze procesy, które trzeba umieć „widzieć całościowo”
Na egzaminie bardzo często liczy się nie tylko pamięć do haseł, ale rozumienie długich procesów historycznych. W tym materiale szczególnie ważne są następujące linie rozwoju:1. Od prawa zwyczajowego do prawa pisanego
- najpierw dominacja zwyczaju, - potem spisy zwyczajów, - następnie statuty, ordynacje i zbiory, - w końcu tendencje do kodyfikacji.2. Od osobowości do terytorialności prawa
- prawo zależne od pochodzenia, - później prawo związane z terytorium państwa.3. Od prywatnej zemsty do publicznego wymiaru sprawiedliwości
- samopomoc, - kompozycje prywatne, - postępowanie skargowe, - coraz większa rola państwa, - proces inkwizycyjny i kara publiczna.4. Od odpowiedzialności za skutek do odpowiedzialności opartej na winie
- dawniej liczył się głównie rezultat czynu, - później rośnie znaczenie zamiaru, winy, usiłowania i okoliczności.5. Od partykularyzmu do unifikacji
- rozdrobnienie lokalnych porządków, - próby centralizacji, - wzrost znaczenia ustawodawcy i sądów centralnych.6. Znaczenie trzech wielkich tradycji prawnych Europy
- prawa rzymskiego, - prawa kanonicznego, - prawa zwyczajowego lokalnych wspólnot.---
Szybka powtórka przed egzaminem – hasła-klucze
Średniowiecze
- upadek Rzymu = rozpad jedności prawnej Zachodu - dominacja zwyczaju - osobowość prawa → terytorialność prawa - partykularyzm i stanowość - samopomoc, krwawa zemsta, kompozycje - prywatnoskargowy model procesu - rozwój prawa kanonicznego - Gracjan, uniwersytety, glosatorzy, komentatorzy - prawo miejskie i statuty włoskie - wzrost roli państwa i kar publicznych - Zwierciadło saskie - common law w Anglii - w Polsce: Księga elbląska, statuty Kazimierza Wielkiego, prawo miejskieWczesne czasy nowożytne
- recepcja prawa rzymskiego - centralizacja monarchii - unifikacja i próby kodyfikacji - CCC i proces inkwizycyjny - subiektywizacja odpowiedzialności karnej - Polska XVI w.: romanizm, złota wolność, Modrzewski, Orzechowski, Rojzjusz - Statuty litewskie - Groicki i prawo miejskie - prawo natury: Grocjusz, Hobbes, Locke, Monteskiusz, Rousseau---
Co szczególnie warto umieć rozwinąć ustnie
Jeśli egzamin jest ustny albo wymaga pytań opisowych, najlepiej mieć przygotowane pełniejsze wypowiedzi na tematy:1. Cechy prawa średniowiecznego 2. Rola prawa kanonicznego w kulturze prawnej Europy 3. Znaczenie glosatorów i recepcji prawa rzymskiego 4. Przemiany prawa karnego od średniowiecza do nowożytności 5. CCC i proces inkwizycyjny 6. Polska XVI w. – między romanizmem a złotą wolnością 7. Statuty litewskie jako wybitny pomnik prawodawstwa 8. Różnica między kontynentalną recepcją prawa rzymskiego a angielskim common law 9. Rozwój idei prawa natury i jej znaczenie dla nowoczesnego państwa
---
Krótkie porównania, które pomagają zapamiętać
Prawo średniowieczne a nowożytne
Średniowieczne: - zwyczajowe, - lokalne, - stanowe, - prywatnoskargowe, - nastawione na skutek.Nowożytne: - bardziej pisane, - bardziej scentralizowane, - z rosnącą rolą państwa, - częściej ścigane z urzędu, - bardziej uwzględniające winę.
Kontynent a Anglia
Kontynent: - silny wpływ prawa rzymskiego, - uniwersytety i jurysprudencja, - tendencje do systematyzacji.Anglia: - common law, - precedens, - silna rola sądów, - ograniczona recepcja prawa rzymskiego.
Polska a Rzesza
Rzesza: - silniejsza recepcja prawa rzymskiego, - ważna rola CCC.Polska: - silniejsza pozycja prawa stanowego i zwyczajowego, - ograniczona recepcja prawa rzymskiego, - przewaga szlacheckiej wizji ustroju.
---
Źródła i opracowania, na których warto się oprzeć przy nauce
Do sprawdzenia i pogłębienia materiału warto korzystać przede wszystkim z: - K. Sójka-Zielińska, *Historia prawa* - J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, *Historia ustroju i prawa polskiego* - podręczników akademickich z historii powszechnej prawa - materiałów uniwersyteckich do historii doktryn polityczno-prawnych przy temacie prawa naturyJeżeli uczysz się pod konkretny egzamin, pierwszeństwo zawsze ma: 1. zakres od prowadzącego, 2. podręcznik podstawowy, 3. notatki z wykładu, 4. dopiero potem opracowania uzupełniające.
---
Ostateczny schemat do zapamiętania
Historia prawa z tego zakresu to opowieść o tym, jak Europa przeszła: - od rozbicia po upadku Rzymu, - przez dominację zwyczaju, stanowości i lokalności, - ku odrodzeniu nauki prawa, - recepcji prawa rzymskiego, - wzrostowi roli Kościoła i państwa, - centralizacji wymiaru sprawiedliwości, - rozwijaniu pisanych źródeł prawa, - aż do narodzin nowożytnego myślenia o państwie, prawie i wolności.Jeżeli tę ogólną linię rozwoju dobrze rozumiesz, łatwiej połączysz wszystkie szczegółowe zagadnienia w spójną całość.
Oceń:
Zaloguj się aby ocenić pracę.
Zaloguj się