Wierna rzeka - chłopi a powstanie styczniowe

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 6.07.2024 o 8:32

Rodzaj zadania: Streszczenie

Dodane: 6.07.2024 o 8:04

Powieść "Wierna rzeka" Stefana Żeromskiego jest jednym z klasycznych dzieł literatury polskiej, które traktuje o powstaniu styczniowym z 1863 roku. Powstanie to miało ogromne znaczenie dla Polski, która w tamtym okresie była podzielona i kontrolowana przez trzy mocarstwa: Rosję, Prusy i Austrię. Żeromski, znany z wrażliwości na problemy społeczne i narodowe, poprzez swoją powieść daje pogłębiony obraz powstania styczniowego, ukazując różnorodne postawy społeczeństwa, ze szczególnym naciskiem na chłopów.

"Wierna rzeka" powstała w 1912 roku, w czasie, gdy Polska nadal była pod zaborami. W powieści autor przedstawia nie tylko dramat powstania, ale też studium ludzkich charakterów i postaw wobec narodowej tragedii. Powstańcy styczniowi to w większości szlachta i inteligencja, ale Żeromski zwraca również uwagę na chłopów, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji społecznej i ekonomicznej.

Chłopi w okresie powstania stanowili najniższą warstwę społeczną. Żyli w ubóstwie, ich edukacja była ograniczona, a codzienne życie było walką o przetrwanie. Żyli w strachu przed represjami ze strony zaborców i zmagali się z ciężkimi warunkami życia. Brak dostępu do informacji oraz brak świadomości społecznej sprawiały, że byli oni praktycznie wykluczeni z szerszych procesów politycznych i społecznych zachodzących w Polsce.

Historia ich wyzysku przez szlachtę jest długotrwała i pełna cierpień. Przez wieki chłopi byli traktowani jak podludzie, zmuszeni do ciężkiej pracy na polach szlachty bez żadnych praw i przywilejów. W dalszym ciągu marginalizowani, nie mieli dostępu do edukacji ani możliwości awansu społecznego. W takich warunkach trudno było oczekiwać, że będą oni zainteresowani narodowym powstaniem, które w ich oczach mogło tylko pogorszyć ich sytuację życiową.

Na tle tych ogólnych problemów, Żeromski kreśli szczegółowy obraz różnic społecznych pomiędzy chłopami a mieszkańcami dworu w Niezdołach. Jednym z centralnych wątków powieści jest los rannego powstańca, Józefa Odrowąża, który ucieka przed Rosjanami po przegranej bitwie pod Małogoszczem. Bitwa ta była jedną z ważnych, ale tragicznych momentów powstania, w której wielu Polaków straciło życie lub zdrowie. Józef, ciężko ranny w walce, musi przewlec się przez trudne tereny, walcząc z bólem i zmęczeniem, aby przeżyć.

Reakcje chłopów na widok rannego powstańca są skrajnie negatywne, co odzwierciedla ich strach przed represjami i wyuczoną wrogość wobec szlachty. Boją się oni pomagać Józefowi ze względu na możliwe kary ze strony Rosjan, a ich wrogość objawia się w próbach oddania rannego w ręce zaborcy, wyzwiskach i rzucaniu grudami ziemi. Ich brak empatii i solidaryzmu narodowego jest jaskrawym przykładem ich sytuacji społecznej oraz emocjonalnej alienacji od spraw narodowych.

Z kolei mieszkańcy dworu w Niezdołach wykazują inny rodzaj reakcji. Szczepan, choć niechętnie, zgadza się pomóc rannemu szlachcicowi, a Salomea, wychowana w duchu patriotyzmu i wrażliwości na sprawy Polski, z pełnym zaangażowaniem opiekuje się Józefem. Dla niej walka powstańcza ma głęboki sens, a pomoc rannemu jest aktem narodowego obowiązku i osobistego zaangażowania.

Brak patriotyzmu u chłopów jest zarówno zrozumiały, jak i tragiczny. Brakuje im poczucia przynależności narodowej i motywacji do walki za ojczyznę, którą postrzegają bardziej jako miejsce wyzysku niż domu. Współpraca z Rosjanami staje się dla nich sposobem na przetrwanie i uniknięcie represji, a czasem też szansą na materialne korzyści. W takich realiach idea pozytywistycznej pracy organicznej nie dociera do najuboższych warstw społecznych.

Żeromski jednak nie generalizuje; pokazuje różnorodność postaw chłopów. Niektórzy z nich, choć rzadko, okazują moralne wsparcie powstańcom, kierując się chrześcijańskimi wartościami. Takie różnorodne portrety wskazują, że mimo wszystko istnieje nadzieja na zmianę ich świadomości poprzez odpowiednią edukację i ideologiczne wsparcie.

W finale Żeromski sugeruje konieczność angażowania wykształconych patriotów w edukację chłopów, by zmienić ich świadomość i wprowadzić ich do akcji narodowych. Polscy działacze muszą skupić się na pracy u podstaw, szerząc patriotyzm i edukację, aby w przyszłości chłopi mogli stać się świadomymi obywatelami, a nie tylko biernymi obserwatorami wydarzeń historycznych.

Podsumowując, "Wierna rzeka" Stefana Żeromskiego to dzieło pełne głębokich, złożonych postaci i realistycznych obrazów powstania styczniowego. Żeromski pokazuje dramatyczne losy powstańców, ale też trudne życie chłopów, którzy nie rozumieją idei walki za ojczyznę. W książce tkwi nadzieja na przyszłe zmiany przez edukację i zaangażowanie społeczne, co czyni "Wierną rzekę" nie tylko literackim, ale też społecznym manifestem.