Stany nadzwyczajne w polskich konstytucjach: 1918-1997.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 16.01.2024 o 19:22

Rodzaj zadania: Wypracowanie z historii

Dodane: 13.01.2024 o 14:09

Stany nadzwyczajne w polskim systemie prawnym od 1918 roku do 1997 roku są niezmiernie istotnym tematem, który pokazuje, w jaki sposób państwo polskie radziło sobie z kryzysami. Analiza konstytucji i aktów prawnych okresu międzywojennego, powojennego do współczesności, pozwala wyodrębnić pewne tendencje, mechanizmy oraz środki zastosowane w celu regulacji sytuacji nadzwyczajnych.

Pierwszą konstytucją w odrodzonej Polsce była Mała Konstytucja z 1919 roku, jednak nie zawierała ona regulacji dotyczących stanów nadzwyczajnych. Sytuację tę zmieniła dopiero Konstytucja Marcowa z 1921 roku, która wprowadzała możliwość ogłoszenia stanu wojennego w wypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa. Istotna była tu rola Naczelnego Wodza i Sejmu. Sejm miał kompetencje do stwierdzania stanu wojennego na wniosek Naczelnego Wodza. Konstytucja przewidywała, że w razie nie zgromadzenia Sejmu w odpowiednim czasie, o stanie wojennym mógł decydować Naczelny Wódz ale takie działanie podlegało potwierdzeniu przez Sejm przy najbliższej okazji.

Drugim ważnym dokumentem był kwietniowy Kodeks Obrony Państwa z 1938 roku, który zdecydowanie rozszerzył możliwości stosowania stanów nadzwyczajnych, nie tylko w wypadku zagrożenia zewnętrznego, ale także wewnętrznego. Ustawa ta definiowała też bardziej szczegółowo tryb postępowania w czasie stanu wojennego oraz pozycje konstytucyjne Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych w czasie mobilizacji i wojny.

W okresie powojennym Polska znalazła się pod wpływem Związku Radzieckiego i ideologii socjalistycznej, co wiązało się ze zmianą systemu prawnego. Konstytucja Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z 1952 roku pozwalała na wprowadzenie stanu wojennego, ale także stanu wyjątkowego, który mógł być stosowany w przypadku „zagrożenia porządku konstytucyjnego”. To właśnie na jej podstawie ogłoszono stan wojenny w grudniu 1981 roku jako reakcję władzy ludowej na działalność „Solidarności” i poczucie zagrożenia stabilności państwa komunistycznego.

Po transformacji w 1989 roku, w Polsce pojawiła się konieczność dostosowania prawa do nowych realiów. Konstytucja z 1997 roku zestawia trzy rodzaje stanów nadzwyczajnych: stan wojenny, stan wyjątkowy oraz stan klęski żywiołowej. Każdy z tych stanów ma różne przesłanki do wprowadzenia, a także inny zakres oraz mechanizmy wpływające na ograniczenie praw i wolności obywatelskich.

Stan wojenny zgodnie z Konstytucją może być wprowadzony w przypadku zewnętrznego zagrożenia państwa, zarówno w czasie wojny, jak i bezpośredniego zagrożenia zbrojnym konfliktem międzynarodowym. Ustawa szczegółowo reguluje zasady i ograniczenia obowiązujące w czasie stanu wojennego, w tym nadzwyczajne uprawnienia władz.

Stan wyjątkowy to środek o charakterze prewencyjnym, który może być wprowadzony w przypadku zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa, obywateli bądź porządku publicznego. Jest to odzwierciedleniem lekcji z okresu PRL i ma za zadanie zapobiegać wykorzystywaniu stanów nadzwyczajnych do opresji politycznej.

Stan klęski żywiołowej jest środkiem reagowania na zdarzenia mające katastrofalny charakter, jak powodzie, trzęsienia ziemi, epidemie, które mogą spowodować poważne zagrożenie dla życia, zdrowia, porządku publicznego lub gospodarki.

Konstytucja RP z 1997 roku podkreśla też, że wprowadzenie każdego z tych stanów winno zachodzić z poszanowaniem praw i wolności człowieka, obowiązujących norm międzynarodowych i koniecznością minimalizacji ich ograniczeń. Świadczy to o dojrzałości i zrozumieniu przez polskie prawo potrzeby ochrony podstawowych wartości demokratycznych nawet w najtrudniejszych czasach dla państwa. Na podstawie powyższej analizy można stwierdzić, że Polska miała złożoną historię w zakresie regulacji stanów nadzwyczajnych, która kształtowała się na przestrzeni lat na podstawie doświadczeń i aktów prawnych.