Zabójcy seryjni w Polsce: charakterystyka i analiza zjawiska

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: dzisiaj o 8:09

Rozdział I. Zabójstwo seryjne jako przedmiot badań kryminologicznych w Polsce

1.1. Pojęcie i zakres zabójstwa seryjnego

W literaturze przedmiotu nie przyjęto jednej, powszechnie obowiązującej definicji zabójstwa seryjnego. Różnice dotyczą przede wszystkim minimalnej liczby ofiar oraz znaczenia odstępów czasowych pomiędzy poszczególnymi zdarzeniami. W części starszych ujęć wskazywano na konieczność wystąpienia co najmniej trzech zabójstw. W opracowaniu Federalnego Biura Śledczego *Serial Murder: Multi-Disciplinary Perspectives for Investigators* przyjęto natomiast definicję obejmującą bezprawne pozbawienie życia dwóch lub większej liczby ofiar przez tego samego sprawcę lub sprawców w odrębnych zdarzeniach¹.

Na potrzeby niniejszej pracy zabójstwo seryjne rozumiane jest jako umyślne pozbawienie życia co najmniej dwóch osób, dokonane przez tego samego sprawcę lub współdziałających sprawców w odrębnych zdarzeniach. Przyjęcie takiej definicji umożliwia analizę powtarzalności działania bez uzależniania rozpoznania serii od ustalenia określonego motywu. Nie oznacza jednak, że każdy przypadek dwóch zabójstw powinien być bez dodatkowych zastrzeżeń traktowany jako jednorodny fenomen kryminologiczny. Konieczne jest zbadanie okoliczności czynów, relacji między nimi oraz zachowania sprawcy.

Istotnym zagadnieniem pozostaje czas dzielący kolejne zdarzenia. W tradycyjnych opisach zabójstwa seryjnego podkreślano występowanie okresu wyciszenia emocjonalnego, określanego jako *cooling-off period*. Pojęcie to jest jednak trudne do jednoznacznego zastosowania, ponieważ opisuje stan psychiczny, którego nie można ustalić wyłącznie na podstawie kalendarzowych odstępów pomiędzy zabójstwami. Przerwa może wynikać z braku okazji, pobytu w zakładzie karnym, zmiany miejsca zamieszkania lub innych okoliczności niezwiązanych z przeżyciami sprawcy. Z tego względu większą wartość operacyjną ma ustalenie, że zabójstwa nastąpiły w odrębnych zdarzeniach, niż wyznaczanie sztywnego minimalnego czasu pomiędzy nimi.

1.2. Zabójstwo seryjne a inne formy zabójstw wielokrotnych

Zabójstwo masowe wiąże się z pozbawieniem życia wielu osób w ramach jednego zdarzenia lub ściśle powiązanego ciągu działań. W przeciwieństwie do zabójstwa seryjnego nie zakłada ono powrotu sprawcy do aktywności przestępczej podczas kolejnych, odrębnych epizodów. Najważniejsza różnica dotyczy zatem organizacji zdarzenia, a nie wyłącznie liczby ofiar.

W literaturze anglojęzycznej występuje również określenie *spree killing*, odnoszone do następujących po sobie zabójstw popełnianych w stosunkowo krótkim czasie, niekiedy w różnych miejscach. Granica między takim ciągiem zdarzeń a zabójstwem seryjnym bywa nieostra. Trudności wynikają zwłaszcza z niejednoznaczności kryterium przerwy między czynami. W badaniach należy więc każdorazowo wskazywać przyjęte zasady klasyfikacji, zamiast traktować poszczególne określenia jako całkowicie rozłączne i bezdyskusyjne.

Nie każde wielokrotne zabójstwo powinno być ponadto analizowane w oderwaniu od szerszego kontekstu działalności przestępczej. Przykładowo powtarzające się zabójstwa związane z przestępczością zorganizowaną mogą spełniać formalne kryterium wielości odrębnych zdarzeń, ale ich uwarunkowania różnią się od czynów popełnianych w celu realizacji indywidualnych fantazji sprawcy. Badacz powinien zatem rozróżniać definicję pozwalającą wyznaczyć zbiór przypadków od wyjaśnienia mechanizmów ich powstawania.

1.3. Prawnokarne aspekty zabójstw seryjnych w Polsce

Określenie sprawcy mianem zabójcy seryjnego nie zastępuje analizy znamion każdego zarzucanego mu przestępstwa. Konieczne jest wykazanie, że dana osoba dopuściła się poszczególnych czynów, oraz ustalenie strony podmiotowej, sposobu działania i pozostałych okoliczności istotnych dla odpowiedzialności karnej. Podobieństwo zdarzeń może uzasadniać prowadzenie wspólnych analiz, lecz samo w sobie nie stanowi wystarczającego dowodu sprawstwa.

Istotne znaczenie ma również rozróżnienie między ustaleniem zaburzeń psychicznych a oceną poczytalności. Zgodnie z art. 31 Kodeksu karnego o niepoczytalności decyduje określony wpływ stanu psychicznego sprawcy na możliwość rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem w chwili jego popełnienia. Samo rozpoznanie zaburzenia osobowości, nietypowych preferencji seksualnych czy innych nieprawidłowości psychicznych nie przesądza zatem o wyłączeniu odpowiedzialności karnej.

Ocena poczytalności wymaga wiadomości specjalnych, dlatego w postępowaniu karnym korzysta się z opinii biegłych psychiatrów, a zależnie od potrzeb również innych specjalistów. Należy przy tym odróżniać zadania biegłych od kompetencji sądu. Biegli dostarczają wiadomości specjalnych, natomiast rozstrzygnięcie o odpowiedzialności karnej należy do organu orzekającego.

W analizach polskich spraw szczególną uwagę trzeba zwrócić na zmiany prawa w czasie. Zabójstwa popełniane w różnych okresach mogły podlegać odmiennym regulacjom, a przy ustalaniu właściwej ustawy zastosowanie mają zasady prawa karnego międzyczasowego. Nie jest więc metodologicznie poprawne ocenianie wszystkich historycznych przypadków wyłącznie przez pryzmat aktualnego brzmienia przepisów.

1.4. Uwarunkowania zachowań sprawców

W analizach indywidualnych uwzględnia się między innymi sposób regulowania emocji, stosunek do innych ludzi, potrzebę dominacji, rozwój fantazji przemocowych oraz utrwalone wzorce zachowania. Znaczenie może mieć także zdolność do instrumentalnego traktowania innych osób. Obecność takich właściwości nie oznacza jednak, że dana osoba dopuści się zabójstwa. Ich wartość wyjaśniająca zależy od powiązania z konkretnymi czynami i pozostałymi ustaleniami.

Ostrożności wymagają również interpretacje odwołujące się do trudnych doświadczeń z dzieciństwa. Przemoc, zaniedbanie czy niestabilne relacje rodzinne mogą stanowić ważne elementy biografii sprawcy, lecz nie tworzą prostego związku przyczynowego z późniejszymi zabójstwami. Większość osób doświadczających krzywdzenia nie popełnia tego rodzaju przestępstw. Opis środowiska wychowawczego powinien zatem służyć rekonstrukcji indywidualnego procesu rozwoju, a nie budowaniu deterministycznego obrazu przestępcy.

Motywy zabójstw seryjnych mogą być zróżnicowane. Obejmują między innymi dążenie do uzyskania korzyści materialnej, realizację motywacji seksualnej, potrzebę kontroli lub eliminowanie osób postrzeganych jako przeszkoda. W jednym przypadku mogą współwystępować różne pobudki, a ich znaczenie może zmieniać się z czasem. Z tego powodu kwalifikowanie sprawcy do jednej kategorii motywacyjnej powinno być traktowane jako narzędzie porządkujące, nie zaś pełne wyjaśnienie jego zachowania.

1.5. Znaczenie analizy kryminalistycznej i wiktymologicznej

W badaniu zachowania sprawcy stosuje się pojęcie *modus operandi*, oznaczające sposób działania służący realizacji przestępstwa oraz uniknięciu wykrycia. Może ono obejmować sposób nawiązywania kontaktu z ofiarą, wybór miejsca, użycie określonych narzędzi czy ukrywanie śladów. Nie należy zakładać, że sposób działania pozostaje niezmienny. Sprawca może dostosowywać go do warunków, zdobywanego doświadczenia lub reakcji organów ścigania.

W literaturze odróżnia się niekiedy działania instrumentalne od zachowań określanych jako „podpis” sprawcy, którym przypisuje się związek z jego potrzebami psychicznymi. Rozróżnienie to wymaga jednak ostrożności. Znaczenie określonego zachowania nie zawsze można jednoznacznie ustalić, a podobne czynności mogą wynikać z różnych przyczyn. Analiza behawioralna powinna więc wspierać tworzenie i sprawdzanie hipotez, a nie zastępować dowody.

Równie ważna jest perspektywa wiktymologiczna, skupiona na ofierze, jej sytuacji życiowej i okolicznościach zetknięcia ze sprawcą. Ustalenie przebiegu ostatnich kontaktów, codziennych aktywności oraz miejsc przebywania może pomóc odtworzyć zdarzenie i rozpoznać powiązania między sprawami. Analiza ta nie może jednak prowadzić do przenoszenia odpowiedzialności na osobę pokrzywdzoną. Jej celem jest wyjaśnienie okoliczności przestępstwa, a nie moralna ocena życia ofiary.

1.6. Specyfika badań nad zabójstwami seryjnymi w Polsce

Ważne jest rozróżnienie między liczbą czynów przypisywanych sprawcy w przekazach medialnych a liczbą przestępstw udowodnionych w postępowaniu. Podejrzenia śledczych, wypowiedzi podejrzanego oraz prawomocne ustalenia sądu mają odmienny status poznawczy i procesowy. Ich utożsamianie może prowadzić do zawyżania liczby ofiar lub formułowania nieuprawnionych wniosków o przebiegu działalności przestępczej.

Podstawę analizy powinny stanowić przede wszystkim akta postępowań, orzeczenia wraz z uzasadnieniami, opinie biegłych oraz dokumentacja badań kryminalistycznych, o ile badacz ma do nich zgodny z prawem dostęp. Opracowania naukowe pozwalają osadzić ustalenia w szerszym kontekście. Materiały prasowe i publikacje popularnonaukowe mogą uzupełniać obraz sprawy, ale wymagają konfrontacji z bardziej wiarygodnymi źródłami.

Szczególnym problemem jest medialna personalizacja zbrodni. Przydomki nadawane sprawcom oraz eksponowanie drastycznych szczegółów mogą utrwalać ich rozpoznawalność, a jednocześnie marginalizować doświadczenia ofiar i ich rodzin. W pracy naukowej zasadne jest ograniczanie takich elementów do sytuacji, w których mają rzeczywistą wartość analityczną. Rzetelność wymaga także oddzielania potwierdzonych ustaleń od hipotez oraz unikania diagnoz psychologicznych formułowanych wyłącznie na podstawie publicznych relacji.

1.7. Podsumowanie

Dla analizy polskich przypadków podstawowe znaczenie mają jednoznaczne kryteria doboru materiału oraz rozróżnienie ustaleń sądowych, hipotez śledczych i narracji medialnych. Takie podejście pozwala ograniczyć wpływ sensacyjnych uproszczeń i skoncentrować się na mechanizmach działania sprawców, warunkach wykrywania przestępstw oraz ochronie potencjalnych ofiar.

Przypisy