Sarmatyzm i jego oblicza w literaturze baroku. Jak ukazany został Sarmata przez Wacława Potockiego a jak przez Jana Chryzostoma Paska

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 14.06.2024 o 17:10

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 14.06.2024 o 16:50

I. Wstęp

II. Charakterystyka epoki baroku

Pojęcie "barok" wywodzi się z języka portugalskiego "baruecco", które oznacza perłę o nieregularnym kształcie. Oznacza to coś niezwykłego, może nawet pozornie dziwnego, co różni się od klasycznego kanonu piękna. Istnieją także inne hipotezy dotyczące pochodzenia tego terminu, które sięgają języka hiszpańskiego. Przez długi czas barok był postrzegany jako epoka pełna kontrastów, przesady i emocjonalności, często w opozycji do renesansowej równowagi oraz oświeceniowego racjonalizmu. Pod koniec XIX wieku zaczęto dostrzegać również pozytywne aspekty tej epoki, doceniając jej skomplikowaną estetykę i bogactwo form wyrazu.

- Ramy czasowe epoki

Epoka baroku trwała od końca XVI wieku do połowy XVIII wieku. W kontekście europejskim, jej początek zbiega się z przełomowym czasem reformacji oraz kontrreformacji, natomiast w Polsce barok rozpoczyna się pod koniec XVI wieku, osiągając swój rozkwit w XVII wieku i kończąc się na początku XVIII wieku. Łączył się z poszukiwaniem nowych form wyrazu artystycznego, które miały oddać piękno świata, ale też złość, niepewność i refleksję nad kruchością ludzkiego życia.

- Charakterystyka sztuki barokowej

Sztuka barokowa jawiła się jako pełna kontrastów, przejaskrawień i emocjonalności. Była to epoka, której główną cechą była dążność do wyrażenia emocji i wzniosłości poprzez dramatyczne sceny, dekoracyjność i bogactwo form. O ile renesans skupiał się na harmonii i proporcjach, to barok nie stronił od eksperymentowania z formą i treścią, co sprawiało, że był często postrzegany jako dziwaczny czy nawet barbarzyński. Jednak z biegiem czasu, w końcówce XIX wieku, zaczęto doceniać bogactwo i złożoność tej epoki, widząc w niej nie tylko przesadę, ale i prawdziwe piękno.

III. Sarmatyzm jako ideologia

Sarmatyzm swój rodowód zawdzięcza legendzie o sarmackim pochodzeniu Polaków. Według tej teorii, Polacy miały wywodzić się od legendarnego ludu Sarmatów zamieszkującego tereny nad Wołgą. Chociaż teza ta nie miała podstaw w rzeczywistości historycznej, stała się filarem etosu szlacheckiego, dodając element mitologiczny do tożsamości kulturowej polskiej szlachty.

- Cechy szlachcica Sarmaty

Sarmata wyróżniał się szeregiem cech, do których zaliczały się odwaga, męstwo, wierność ojczyźnie, honor, waleczność, konserwatyzm, tradycjonalizm oraz niechęć do obcokrajowców i reform. Zagorzały katolicyzm oraz nietolerancja wobec innych wyznań także stanowiły istotny element jego tożsamości. Wielka uwagę przywiązywano do ekspresyjnego wyrażania wiary przez modlitwy, pielgrzymki i posty. Innym charakterystycznym elementem była miłość do przepychu, hucznych biesiad i zabaw, podczas gdy niechęć do nauki stała w kontraście do tego splendoru.

IV. Literatura barokowa jako zwierciadło sarmatyzmu

W "Pamiętnikach" Jana Chryzostoma Paska, zobrazowane zostaje życie Sarmaty jako zawadiackiego szlachcica, skupionego głównie na własnych interesach i honorze. Pasek przedstawia szlachtę jako ludzi żwawego temperamentu, oddanych biesiadom, hucznym uroczystościom i nieustannym konfliktom. Przeżycia w wojsku, jakie opisuje Pasek, pokazują go jako osobę o wielkim męstwie, ale też jako kogoś, kto nie stronił od intryg i złośliwości.

- Sarmatyzm w "Pamiętnikach" Paska

Pasek w swoich pamiętnikach ukazuje sarmackie zwyczaje, pełne przesądów i nieskomplikowanych obyczajów, do których należały rozpoczęcie dnia od modlitwy czy uroczyste uczty. Religijność przejawiała się w pielgrzymkach i przestrzeganiu postów, a zaściankowe myślenie objawiało się w niechęci do reform i nowinek. Jednocześnie obracanie się wokół tradycji i patriotyzmu znajdowało wyraz w hierarchicznej strukturze społecznej i umacnianiu wartości szlacheckich.

- Postawa Wacława Potockiego w twórczości

Wacław Potocki w swojej twórczości przedstawia Sarmatę w nieco innym świetle niż Pasek. Jego życie, pełne skomplikowanych losów politycznych i religijnych, uczyniło z niego jednocześnie konserwatystę jak i orędownika tolerancji. Był bowiem arianinem, który musiał zmagać się z problemami wynikającymi z prześladowań religijnych. W swoich dziełach takich jak "Wojna Chocimska", "Ogród fraszek" czy "Moralia" nawoływał do idei rycerskich i szacunku dla tradycji, jednak w sposób bardziej refleksyjny i satyryczny.

V. Analiza porównawcza

W literaturze Jana Chryzostoma Paska, Sarmata jawi się jako butny zawadiaka, który ceni honor nade wszystko, lecz unika reform i postępu. Pasek skupia się na wadach szlachty, takich jak miłość do przepychu i hucznych zabaw oraz religijności na pokaz, przedstawiając te wartości w sposób krytyczny.

- Obraz Sarmaty u Potockiego

Wacław Potocki w swoich utworach idealizuje Sarmatę, podkreślając jego wartości rycerskie, szacunek do tradycji oraz pracowitość. Jego Sarmata to człowiek honorowy, który pielęgnuje wartości patriotyczne, a jednocześnie jest przykładem tolerancji religijnej. Idealizuje postać szlachcica, ukazuje go jako godnego naśladowania.

VI. Podsumowanie

Literatura barokowa odegrała kluczową rolę w kształtowaniu percepcji sarmatyzmu. Pasek i Potocki ukazali dwa różne oblicza sarmaty – jeden, pełen wad, i drugi, pełen cnot. Pasek ukazuje negatywne aspekty Sarmaty, podczas gdy Potocki przedstawia go w kontekście wartości pozytywnych.

- Dziedzictwo sarmatyzmu we współczesności

Dziedzictwo sarmatyzmu jest wciąż żywe w polskiej kulturze i świadomości narodowej. Refleksja nad jego pozytywnymi i negatywnymi aspektami pozwala na krytyczną analizę współczesnego społeczeństwa oraz wyciągnięcie wniosków na przyszłość. Warto zrozumieć, że szacunek do tradycji jest ważny, jednak nie może przytłaczać potrzeby rozwoju i otwartości na nowe idee.

VII. Zakończenie

Analiza literatury barokowej, szczególnie dzieł Paska i Potockiego, wskazuje na ich rolę w kształtowaniu tożsamości narodowej i literackiego dziedzictwa Polski. Poprzez ukazanie różnych obliczy Sarmatyzmu, przyczyniają się oni do lepszego zrozumienia zarówno jego wartości, jak i jego słabości. Zachęca to do refleksji nad współczesnymi aspektami naszej kultury narodowej i podszeptywania, by odnaleźć równowagę między szacunkiem do tradycji a otwartością na nowe.