Motyw śmierci w literaturze oraz konteksty z epok

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 28.06.2024 o 16:56

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 28.06.2024 o 16:09

Śmierć jest nieodłącznym elementem ludzkiego życia, stanowiąc jego naturalny, choć często bolesny, koniec. Każdy z nas, bez względu na wiek, status czy pochodzenie, kiedyś stanie przed jej obliczem. Ta nieuniknioność sprawia, że człowiek od zarania dziejów stara się zgłębić jej tajemnice i oswoić lęk, który ją otacza. Śmierć, w formie fizycznego końca czy metafizycznej przemiany, wpływa na ludzkie myśli, wywołując skrajne emocje, od głębokiego strachu po filozoficzne refleksje.

Literatura, jako jedna z najbardziej intymnych form wyrazu ludzkich uczuć i myśli, wielokrotnie podejmuje temat śmierci. Twórcy, od starożytnych po współczesnych, czerpią inspirację z tej niezmiennej krawędzi istnienia, przekształcając ją w poezję, prozę i dramaty. W literaturze śmierć jest jednocześnie zagadką i punktem odniesienia, zaś sposób jej przedstawiania odzwierciedla zmieniające się postrzeganie świata przez różne epoki i kultury.

Celem niniejszej pracy jest analiza motywu śmierci w literaturze na podstawie wybranych utworów z różnych epok. Prześledzimy, jak różne epoki poruszały ten temat i jak zmieniały się wyobrażenia o śmierci w kontekście kulturowym i historycznym.

I. Motyw śmierci w "Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" (średniowiecze)

W "Rozmowie" Śmierć jest przedstawiona fizycznie jako szkielet w koszuli, z kapturem na głowie i kosą w dłoni. Jest to postać przerażająca, ale jednocześnie w pewien sposób ludzka, zmęczona swoją pracą, momentami wybuchająca gniewem czy ironią. Śmierć w średniowieczu była nierozerwalnie związana z religijnym pojmowaniem świata. W utworze tym widać również wpływ kościelnej dydaktyki, gdzie śmierć jest nie tylko końcem życia, ale również przejściem do wieczności – obietnicy zbawienia dla prawych i potępienia dla grzeszników.

Warto zauważyć, że choć "Rozmowa" wprowadza elementy humorystyczne, co jest nietypowe dla średniowiecznej literatury religijnej, jej głównym celem jest złagodzenie strachu przed śmiercią. Śmierć, choć wszechpotężna, jest przedstawiona jako zmęczona swym zadaniem istota, co może było próbą humanizacji tego przerażającego zjawiska i pokazania, że śmierć dotyka każdego – bez względu na status społeczny. Dialog zawiera również krytykę scholastyki kościelnej swoich czasów, co dodaje mu różnorodności interpretacyjnej.

II. Motyw śmierci w "Zdążyć przed Panem Bogiem" Hanny Krall

Warszawskie getto było miejscem, gdzie śmierć zdawała się wszechobecna. Przeludnienie, brak żywności, epidemie i brak dostępu do podstawowych środków medycznych sprawiały, że śmierć stała się codzienną rzeczywistością. Ciała leżące na ulicach, przepełnione szpitale – to były obrazy, z którymi mieszkańcy getta mierzyli się na co dzień. Również wybór śmierci – samobójstwa czy śmierci świadomej jako forma oporu – jest tematem poruszonym w reportażu.

Krall ukazuje nam, jak w beznadziejnych warunkach ludzie starali się zachować resztki człowieczeństwa i godności. Śmierć w jej reportażu nie jest tylko końcem istnienia, ale także wyborem w obliczu beznadziejności. Powstanie w getcie warszawskim było aktem desperacji i oporu – wybraniem śmierci na własnych warunkach, zamiast umierania w upodleniu.

"Zdążyć przed Panem Bogiem" to także refleksja nad wartością życia i śmierci. Literatura Hanny Krall nie tylko dokumentuje okrucieństwa wojenne, ale także skłania do głębszej refleksji nad kondycją człowieka, jego zdolnością do przetrwania i wyboru w obliczu śmiertelnego zagrożenia.

III. Motyw śmierci w "Dżumie" Alberta Camusa

Głównym bohaterem powieści jest doktor Bernard Rieux, którego postawa symbolizuje heroizm i poczucie obowiązku wobec innych. Rieux jest idealistą, który zdaje sobie sprawę z nieuniknionego końca, ale mimo to niestrudzenie walczy o życie swoich pacjentów. Jego codzienna praca, pełna poświęcenia i narażania zdrowia, staje się heroiczna w kontekście nieuniknioności śmierci.

Dżuma w powieści Camusa staje się metaforą różnych form zła, takich jak wojna czy totalitaryzm. To nie tylko choroba fizyczna, ale także symboliczne zło, z którym ludzie muszą stawić czoła. Rieux jako bohater pokazuje, że moralna postawa człowieka i walka z bezsensem życia są ważniejsze niż akceptacja nieuniknionego końca.

Powieść ta, osadzona w nurcie egzystencjalizmu, podkreśla filozofię absurdalizmu, gdzie życie jest postrzegane jako pozbawione wyraźnego sensu, a walka z dżumą staje się metaforą ludzkiej walki z absurdem istnienia. Doktor Rieux, mimo świadomości bezsensu tej walki, nie poddaje się, co w oczach Camusa jest symbolem moralnej wielkości człowieka.

IV. Motyw śmierci w innych dziełach literackich

W romantyzmie, Johann Wolfgang Goethe w "Cierpieniach młodego Wertera" pokazuje śmierć z miłości i przez desperację jako wyraz romantycznej duszy, niepogodzonej z rzeczywistością. Adam Mickiewicz w "Sonetach krymskich" ponownie konfrontuje nas z refleksjami nad śmiercią i przemijaniem, ukazując ją jako element nieuchronny, a zarazem tajemniczy.

W epoce pozytywizmu i modernizmu, motyw śmierci nadal pozostaje istotny. W "Lalce" Bolesława Prusa śmierć Stanisławskiego stanowi punkt zwrotny w życiu głównego bohatera, Wokulskiego. Z kolei "Zbrodnia i kara" Fiodora Dostojewskiego to analiza moralnych aspektów śmierci, gdzie popełniona zbrodnia i późniejsze wyrzuty sumienia prowadzą do refleksji nad odkupieniem i konsekwencjami ludzkich czynów.

Zakończenie

Śmierć, jako centralny punkt ludzkiej egzystencji, niezmiennie inspirowała i nadal inspiruje literaturę, stanowiąc przestrzeń do refleksji nad życiem, przemijaniem i moralnością. Analiza literacka motywu śmierci pozwala współczesnemu odbiorcy lepiej zrozumieć nie tylko minione epoki, ale także własne przemyślenia i lęki związane z nieuniknionym końcem. Dzięki literaturze możemy oswajać się z tym tematem, zyskując nowe perspektywy i zrozumienie głębszych aspektów ludzkiego istnienia.