Dlaczego literatura Młodej Polski może być traktowana jako sprzeciw wobec założeń pozytywizmu? Wykorzystaj poznane utwory i teksty literackie.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 9.07.2024 o 9:43

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 9.07.2024 o 9:29

---

Dlaczego literatura Młodej Polski może być traktowana jako sprzeciw wobec założeń pozytywizmu? Wykorzystaj poznane utwory i teksty literackie.

---

I. Wstęp

Literatura epoki pozytywizmu, która rozwijała się w Polsce pod koniec XIX wieku, była głęboko zakorzeniona w ideach pracy organicznej i pracy u podstaw. Po klęsce powstania styczniowego w 1864 roku, intelektualiści polscy, tacy jak Eliza Orzeszkowa czy Bolesław Prus, postanowili skupić się na praktycznych działaniach mających na celu poprawę bytu społeczeństwa. Główne idee tej epoki obejmowały utylitarność literatury, która miała służyć celom społecznym i edukacyjnym, oraz dominujące kierunki takie jak realizm i scjentyzm. Literatura tego okresu była więc realistyczna, skierowana na przedstawienie rzeczywistości w możliwie najbardziej wierny sposób, nierzadko z naciskiem na aspekty społeczne i ekonomiczne.

Jednakże już na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku zaczęły pojawiać się pierwsze sygnały zmiany. Manifesty modernistyczne, takie jak „Harmonie i disonanse” Zenona Przesmyckiego (1891), postulowały krytykę pozytywizmu jako zbyt ograniczającego kreatywność artysty. Nowe koncepcje sztuki zaczęły nabierać kształtu, postulując niezależność literatury od funkcji dydaktycznych i moralizatorskich.

Nowa wizja sztuki zakładała jej autonomiczność, a więc możliwość istnienia bez bezpośredniego związku z założeniami społecznymi i politycznymi. Literacka twórczość powinna, zdaniem młodopolskich artystów, służyć samorealizacji twórcy, a nie jedynie użytecznym celom społecznym. Postulaty te sprawiły, że epoka Młodej Polski, rozwijająca się na przełomie XIX i XX wieku, stanęła w wyraźnym sprzeciwie wobec założeń pozytywizmu.

---

II. Sztuka a artysta

Literatura Młodej Polski stawiała na piedestale indywidualizm i twórczą swobodę, wyraźnie odcinając się od utylitaryzmu literatury pozytywistycznej, która miała być narzędziem „artystycznego przemysłu”. Dążenie do uwolnienia sztuki od wszelkich zewnętrznych celów i funkcji znalazło wyraz w postaci ruchu „sztuka dla sztuki”.

Stanisław Przybyszewski w swojej słynnej mowie „Confiteor” przedstawił sztukę jako dziedzinę absolutnie autonomiczną. Hasło „sztuka dla sztuki” miało pokazać, że sztuka powinna istnieć niezależnie od użyteczności społecznej. Artysta w tej wizji stawał się kapłanem sztuki, którego zadaniem było tworzyć dla samego aktu tworzenia, a nie dla realizacji celów społecznych.

Podobne podejście prezentował Kazimierz Przerwa-Tetmajer w wierszu „Evviva l’arte”. Artysta ukazany jest jako indywidualista, który sprzeciwia się prozaicznej codzienności i jej ograniczeniom. Twórca w utworach Młodej Polski staje się postacią wyjątkową, unikalną, często nieprzystosowaną do otaczającej rzeczywistości. Świetnym przykładem tego jest również wiersz Charlesa Baudelaire’a „Albatros”, w którym albatros symbolizuje artystę nieprzystosowanego do świata przyziemnego. Ptaka, będącego w locie majestatycznym i wolnym, po uwięzieniu na pokładzie statku, przypominającego artystę w społeczeństwie, staje się niezdarny i bezradny w zetknięciu z materialnym światem.

---

III. Ideały pozytywizmu a dekadentyzm

Dekadentyzm, będący jednym z głównych nurtów Młodej Polski, przyniósł ze sobą poczucie schyłku, bezradności i rezygnacji. Jesione idee pracy organicznej i pracy u podstaw zaczęły ustępować miejsca defetyzmowi życia.

Filozofia Schopenhauera, która uznawała życie za pełne cierpienia i beznadziei, stała się jednym ze źródeł inspiracji dla dekadentów. W poezji Tetmajera, zwłaszcza w wierszu „Koniec wieku XIX”, widać wyraźną krytykę pozytywistycznych ideałów przez pryzmat zwątpienia i nihilizmu. Podmiot liryczny w tym wierszu znajduje się w stanie głębokiego rozczarowania i dekadenckiego zmęczenia życiem.

W utworach takich jak „Hymn do Nirwany” Kazimierza Przerwy-Tetmajera ucieczka od cierpienia egzystencjalnego staje się głównym tematem. Poszukiwanie Nirwany, jako stanu uwolnienia od bólu i trosk życia, pokazuje wyraźnie dekadencką tendencję do ucieczki od rzeczywistości w sferę bezczynności. Staje się to odpowiedzią na pozornie nieskuteczne pozytywistyczne próby naprawy świata poprzez pracę i edukację.

---

IV. Malarskość i impresjonizm w poezji

Impresjonizm w literaturze Młodej Polski stał się kolejnym narzędziem oporu wobec naukowego i realistycznego podejścia pozytywizmu. Zamiast dokładnego opisu rzeczywistości, impresjoniści koncentrowali się na subiektywnych wrażeniach, ulotnych momentach i nastrojach.

Wiersz Tetmajera „Melodia mgieł nocnych” jest doskonałym przykładem impresjonistycznego podejścia do poezji. Poeta tworzy pejzaż przy użyciu synestezji i grą świateł, oddając ulotność chwili, wrażenia i emocje bardziej niż realistyczny obraz świata. To wyraźne odstępstwo od pozytywistycznego realizmu stanowiło sprzeciw wobec jego założeń i otwierało nowe horyzonty w literaturze.

---

V. Symbolizm, jako zaprzeczenie sztuki „dla wszystkich”

Symbolizm, który zaczął się rozwijać pod koniec XIX wieku, stanowił kolejny element sprzeciwu wobec pozytywizmu. Literatura symboliczna odrzucała jednoznaczność na rzecz wieloznaczności i indywidualnej interpretacji. Przykładem tego jest twórczość Jana Kasprowicza, zwłaszcza w „Krzaku dzikiej róży”.

W tym utworze symbole róży i limby stają się nośnikami głębokich, wielowarstwowych znaczeń, które wymagają od czytelnika refleksji i zaangażowania intelektualnego. Symbolizm Kasprowicza, podobnie jak u Rimbauda i Baudelaire’a, nie jest łatwo dostępny dla wszystkich, co stanowi wyraźne zaprzeczenie pozytywistycznej idei literatury jako narzędzia edukacji społecznej. Przekaz staje się bardziej elitarny, skierowany nie do szerokiej publiczności, ale do wybranych jednostek zdolnych do zrozumienia i interpretacji symboli.

---

VI. Bunt i jego przejawy

Literatura Młodej Polski nieustannie nawiązywała do romantyzmu, którego ideały były bliższe modernistycznemu indywidualizmowi niż pozytywistycznym założeniom. Nawroty do romantyzmu widoczne były w nowej postawie wobec świata, z zainteresowaniem egzystencjalizmem i relacją człowiek-Absolut.

Twórczość Jana Kasprowicza, zwłaszcza jego „Hymny” i „Dies irae”, przynosiła apokaliptyczną wizję świata, w której człowiek staje w obliczu absolutu, a świat zmierza ku katastrofie. Te utwory, pełne dramatyzmu i głębokiego duchowego niepokoju, były znakiem buntu wobec porządkującej i ograniczającej wizji pozytywizmu. W swoich utworach, Kasprowicz nawiązywał również do „Dziadów” Adama Mickiewicza, co podkreślało jego zakorzenienie w romantycznej tradycji, ale też jej rozszerzenie w kierunku bardziej nowoczesnych, egzystencjalnych pytań o miejsce człowieka we wszechświecie.

---

VII. Młoda Polska i jej założenia

Polski modernizm, mimo że unikał bezpośredniej konfrontacji z problemami epoki, stanowił reakcję na kryzys pozytywistyczny. Artyści Młodej Polski musieli zmierzyć się z rzeczywistością, w której pozytywistyczne działania nie przyniosły oczekiwanych efektów. Z tego powodu nowa artystyczna świadomość wyrosła na gruncie rozczarowania pozytywistycznymi ideami.

Postulaty pracy organicznej i pracy u podstaw, mimo że miały na celu poprawę bytu społecznego, nie spełniły oczekiwań, co wywołało potrzebę poszukiwania nowych dróg w sztuce. Modernistyczna literatura, z jej naciskiem na indywidualizm, metafizykę, emocje i subtelne doznania, stanowiła wyraźne przeciwstawienie się utylitaryzmowi pozytywizmu.

---

VIII. Zakończenie

Sprzeciw wobec pozytywizmu w literaturze Młodej Polski wynikał z braku efektywności jego założeń. Praca organiczna i praca u podstaw, choć z założenia szlachetne, nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, co skłoniło artystów do poszukiwania nowych ścieżek.

Modernistyczna literatura, sprzeciwiając się utylitaryzmowi pozytywizmu, przeszła w stronę indywidualizmu, metafizyki, emocji i subtelnych doznań. Dała ona nowy dźwięk literaturze i sztuce, umożliwiając artystom tworzenie w sposób, który był dla nich bardziej autentyczny i szczery. Romantyczne inspiracje były rehabilitowane przez Młodą Polskę, co można było przyrównać do Nietzscheańskiego odrodzenia Dionizosa, symbolizującego nowoczesny, emocjonalny chaos, w przeciwieństwie do apollińskiego porządku pozytywizmu.

Pozytywizm, choć stanowił punkt wyjścia do dalszego rozwoju sztuki, był postrzegany jako ograniczający w twórczym rozwoju ze względu na swoje pragmatyczne podejście. Literatura modernistyczna była więc nie tylko sprzeciwem, ale także kontynuacją i ewolucją, świadczącą o dynamice myśli artystycznej i potrzebie stałego poszukiwania nowych form wyrazu.

---