Obraz i ocena powstania styczniowego w literaturze i sztuce XIX wieku. Omów zagadnienie w oparciu o wybrane przykłady.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 24.07.2024 o 17:26

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 24.07.2024 o 16:52

#

Powstanie styczniowe, które wybuchło 22 stycznia 1863 roku, stało się jednym z najważniejszych i zarazem najbardziej tragicznych wydarzeń w historii Polski pod zaborami. Było to najdłużej trwające i najkrwawsze z powstań niepodległościowych, w którym brały udział liczne grupy społeczne, w tym młodzież, szlachta, chłopi i duchowieństwo. Mimo odwagi i poświęcenia powstańców, zakończyło się ono klęską po około półtora roku walk. Powstanie styczniowe pozostawiło trwały ślad w świadomości Polaków oraz stało się gorącym tematem dyskusji wśród współczesnych i późniejszych pokoleń. Jego ocena była i pozostaje przedmiotem sporów, począwszy od krytyki za nieprzygotowanie i nierozsądność aż po uczczenie bohaterstwa i poświęcenia uczestników.

Celem niniejszej pracy jest analiza sposobu przedstawienia i oceny powstania styczniowego w literaturze i sztuce XIX wieku. Szczególną uwagę zwrócimy na twórców pozytywistycznych, którzy często musieli lawirować w granicach cenzury zaborczej, oraz na specyfikę ich podejścia do tego historycznego wydarzenia. Przykłady literackie i malarskie pozwolą zobrazować, jak różnorodnie temat ten był traktowany i jakie wywoływał emocje.

Rozwinięcie

Jednym z najważniejszych dzieł literatury pozytywistycznej, w którym temat powstania styczniowego jest silnie obecny, jest powieść „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej. Autorka, aby uniknąć cenzury, musiała używać aluzji, symboli oraz niedomówień. Powieść ukazuje powstańczą mogiłę, która staje się symbolem pamięci o bohaterach. Losy i postawy poszczególnych bohaterów (m.in. Benedykta Korczyńskiego, Andrzejowej Korczyńskiej, Janka i Anzelma Bohatyrowiczów) są ściśle powiązane z powstaniem. Szacunek i wartość człowieka zostają oceniane według jego stosunku do walki narodowej: patrioci jak Korczyńscy są przeciwstawiani kosmopolitom takim jak Zygmunt Korczyński. Młode pokolenie, reprezentowane przez Witolda Korczyńskiego, wciela idee reformatorskie, będące nadzieją na przyszłość.

Kolejnym dziełem Elizy Orzeszkowej, które bezpośrednio odnosi się do powstania, jest „Gloria victis.” Powstanie jest tutaj głównym tematem, prezentowanym z perspektywy natury. Utwór opowiada o zapomnieniu poległych, jak Anielka, siostra Mariana Tarłowskiego, jednak dąb staje się tu symbolem nieprzemijającej pamięci. Tytuł „Gloria victis” - „chwała zwyciężonym” - oddaje hołd poległym bohaterom, podkreślając moralne zwycięstwo mimo fizycznej klęski.

Adam Asnyk w swojej twórczości również rozlicza się z powstaniem styczniowym. W utworze „Sen grobów” ukazuje krytyczną analizę romantycznej wizji walki, zwracając uwagę na przyczyny klęski. Asnyk podkreśla potrzebę solidarności narodowej oraz ducha narodu, które są kluczowe dla przyszłości Polski.

Sztuka malarska również dostarcza bogatego materiału do analizy obrazu powstania styczniowego. Artur Grottger jest jednym z najbardziej znanych artystów, którzy uwiecznili powstanie na swoich obrazach. Jego dzieła takie jak „Pożegnanie powstańca” i „Powitanie powstańca” stanowią kontrastujące obrazy nadziei w walce i żałoby po klęsce. Rysunki takie jak „Już tylko nędza” i „Pożoga” ukazują brutalność powstania i cierpienia narodu.

Maksymilian Gierymski w obrazie „Patrol powstańczy” ukazuje codzienność działań powstańców, ich cierpienie i okrucieństwo wojny. Jego realistyczne podejście i malarska precyzja oddają tragiczną rzeczywistość powstańczego życia.

Na koniec warto przywołać twórczość Stefana Żeromskiego, który w swojej powieści „Wierna rzeka” i opowiadaniu „Rozdziobią nas kruki i wrony” poddaje powstanie styczniowe szczegółowej analizie. „Wierna rzeka” opowiada o miłości między szlachcianką a rannym powstańcem, ukazując jednocześnie rozczarowanie arystokratą, który opuszcza swoją wybawicielkę. Kwestia lojalności chłopów wobec powstańców i konsekwencje ich postaw zostają tutaj przedstawione w złożony sposób. W „Rozdziobią nas kruki i wrony”, Żeromski symbolicznie pokazuje postawy chłopów wobec umierającego powstańca i ich gorzkie skrzywdzenie, co podkreśla tragizm i złożoność stosunków społecznych.

Zakończenie

Powstanie styczniowe stało się punktem przełomowym, który miał ogromny wpływ na kolejne pokolenia oraz twórców. Mimo że idea jego kontynuacji i heroizmu została poddana krytycznej analizie, pamięć o nim trwała i ewoluowała. Literatura i sztuka tamtego okresu stanowią nie tylko świadectwo dramatycznych chwil, ale także zapis zmieniających się idei i wartości narodowych.

Dzięki detalicznej analizie literackich i malarskich dzieł można było dostrzec różne podejścia do tematyki powstania styczniowego oraz zrozumieć trudności, przed którymi stanęli twórcy w czasie zaborów. Pomimo różnorodnych ocen, jedno pozostaje niezmienne – powstanie styczniowe na zawsze wpisało się w polską pamięć kulturową jako symbol heroizmu i walki o wolność.