„Confiteor” Stanisława Przybyszewskiego i „Sztuka poetycka” Paula Veraine’a jako modernistyczny głos w sprawie artysty i sztuki

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 29.07.2024 o 17:51

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 29.07.2024 o 17:24

Pod koniec XIX wieku Europa przechodziła głębokie przemiany zarówno społeczne, jak i kulturowe. Był to czas dynamicznych zmian technologicznych, politycznych oraz artystycznych. W literaturze zaczęto dostrzegać zmęczenie pozytywistycznymi ideałami, które długo dominowały w myśleniu o roli sztuki i literatury. Pozytywizm, ze swoim naciskiem na realizm, racjonalizm i utylitaryzm, stopniowo tracił na znaczeniu, ustępując miejsca nowym prądom. To właśnie w tym kontekście wyłoniła się epoka Młodej Polski, będąca polską odmianą modernizmu, pełna tęsknoty za głębszymi duchowymi i metafizycznymi wartościami. W tym czasie powstały również manifesty artystyczne, które precyzowały nowy sposób postrzegania sztuki i roli artysty. Dwa z nich, „Confiteor” Stanisława Przybyszewskiego i „Sztuka poetycka” Paula Verlaine’a, stanowią istotne dokumenty tego okresu, oferując nowoczesne spojrzenie na kwestie artystyczne.

Stanisław Przybyszewski, jeden z czołowych przedstawicieli Młodej Polski, opublikował swój manifest „Confiteor” w pierwszym numerze krakowskiego „Życia” w 1899 roku. Już sam tytuł, który oznacza "wyznaję" po łacinie, sugeruje, że manifest ten jest osobistym wyznaniem wiary artystycznej. Przybyszewski postawił sobie za cel zdecydowane przeciwstawienie się dotychczasowym pozytywistycznym ideałom sztuki służebnej i moralizatorskiej. W jego wizji sztuka powinna funkcjonować jako niezależny, autoteliczny byt, wolny od wszelkich zewnętrznych celów i ideologii. W swoim manifeście stwierdza: „Sztuka nie ma żadnego celu, jest celem sama w sobie, jest absolutem, bo jest odbiciem absolutu - duszy”.

Przybyszewski postawił także na uwolnienie sztuki od polityki, ideologii, moralności i patriotyzmu, co było wyraźnym sprzeciwem wobec dominujących wówczas prądów myślowych. W jego wizji sztuka nie miała służyć ani edukacji, ani moralizowaniu, ani jakimkolwiek innym praktycznym celom. Z tego też powodu otwarcie krytykował „sztukę służebną”, którą nazywał ironicznie „biblią pauperum”. Jego zdaniem, artysta powinien być jak kapłan, wyalienowany z społeczeństwa i koncentrować się wyłącznie na tworzeniu piękna. Jak sam pisał, artystom przypisywał rolę istot niezależnych, wolnych od codziennych trosk: „dla ludu chleba potrzeba, nie sztuki...”.

Przybyszewski wprowadza również do swojego manifestu silny element duchowości i metafizyki. Sztuka w jego ujęciu miała być odtworzeniem „nagiej duszy”, dążeniem do głębszych duchowych prawd, które były niedostępne innym metodom poznania.

Podobne, choć w nieco innym kontekście, idee można znaleźć w „Sztuce poetyckiej” Paula Verlaine’a. Verlaine, znany francuski poeta, określany był jako „poeta przeklęty”, co dobrze oddaje jego styl życia i twórczości. Był to człowiek kontrowersyjny, której poetyka i postawa wykraczały daleko poza granice moralne ówczesnego społeczeństwa.

W swoim manifeście Verlaine postulował, aby poezja miała charakter melodyjny i muzyczny. Jego słynne zdanie „Nade wszystko muzyki!” stało się niejako mottem dla jego podejścia do poezji. W „Sztuce poetyckiej” zalecał używanie nieparzystych wersów i unikanie tradycyjnej wersyfikacji, co miało dodać wierszom więcej rytmu i lekkości. Cytując Verlaine’a: „Wyrazistego z Niezdecydowanym” – postulował połączenie wyraźnych obrazów z niejasnym wyrażeniem, co miało stworzyć poetycką wieloznaczność.

Veraine podkreślał również znaczenie sugestywności poezji. Poezja miała być grą zmysłów, skojarzeń, nie nazywać rzeczy wprost, ale jedynie je sugerować. Używając frazy „nade wszystko chcemy Odcienia”, poeta zachęcał do wieloznaczności i unikania jednoznacznych wyjaśnień. Unikał też dosłowności i zakończeń, które jednoznacznie wyjaśniałyby sens wiersza: „Stroń od puenty zabójczej!”.

Gdy zestawimy ze sobą manifesty „Confiteor” Przybyszewskiego i „Sztuka poetycka” Verlaine’a, dostrzeżemy zarówno wspólne cechy, jak i znaczące różnice. Oba manifesty wyrażają sprzeciw wobec utylitaryzmu sztuki, podkreślają jej autonomię oraz istotę duchową i wewnętrzną. Przybyszewski mówi o sztuce jako celu samym w sobie, odrzucając wszelkie zewnętrzne wartości, natomiast Verlaine’a interesuje poezja jako forma muzyczna i sugerująca, która unika dosłowności i moralizatorstwa.

Różnice między nimi dotyczą w głównej mierze podejścia do formy. Przybyszewski skupia się bardziej na metafizycznym i duchowym aspekcie sztuki, natomiast Verlaine na jej muzyczności i formalnych innowacjach. Oba manifesty zgadzają się jednak, że sztuka nie powinna służyć celom użytkowym i że artysta jest jednostką wyjątkową, której zadaniem jest odkrywanie i tworzenie nowych wartości.

Podsumowując, manifesty „Confiteor” Stanisława Przybyszewskiego i „Sztuka poetycka” Paula Verlaine’a reprezentują kluczowe idee modernizmu, które wywarły ogromny wpływ na kulturę i literaturę na przełomie XIX i XX wieku. Oba teksty podkreślają autonomię sztuki, jej odcięcie od politycznych, moralnych i społecznych zobowiązań oraz dążenie do odkrywania głębszych duchowych prawd. Te manifesty pozostają ważne również we współczesnym myśleniu o roli artysty i sztuki, pokazując, że pytania o miejsce sztuki w społeczeństwie i jej cel są wiecznie aktualne.