Kreacjonizm w literaturze polskiej i obcej XX wieku

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 7.08.2024 o 12:05

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 7.08.2024 o 11:48

#

Kreacjonizm literacki to koncepcja, według której autorzy literatury nie ograniczają się jedynie do wiernego odzwierciedlania rzeczywistości zewnętrznej, lecz kreują autonomiczne i oryginalne światy literackie. Jest to idea tworzenia fikcji, która dąży do zachowania indywidualizmu autora i wykreowania rzeczywistości według jego własnej wizji. Kreacjonizm literacki, zamiast kopiować realną rzeczywistość, poszukuje nowych form wyrazu, wprowadzając elementy surrealizmu, absurdu, groteski oraz innych środków artystycznych. W literaturze XX wieku kreacjonizm odegrał ogromną rolę, wpływając na rozwój różnych form literackich i otwierając nowe możliwości interpretacyjne.

Wpływ kreacjonizmu na literaturę XX wieku był szczególnie widoczny w twórczości wielu pisarzy z różnych krajów, w tym Polski oraz literatur obcych. W Polsce kreacjonizm znalazł swoje odzwierciedlenie w dziełach takich autorów jak Witold Gombrowicz, Bruno Schulz czy Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy). W literaturze zagranicznej możemy dostrzec elementy kreacjonizmu w utworach Franza Kafki i Michaiła Bułhakowa. Analiza wybranych dzieł tych pisarzy pozwoli nam lepiej zrozumieć, jak kreacjonizm wpłynął na literaturę XX wieku.

"Ferdydurke" Witolda Gombrowicza

Gombrowicz wykorzystuje również parodię literackich stylów i konwencji. W „Ferdydurke” znajdziemy na przykład parodie literatury szkolnej, które ukazują sztuczność i pustkę stereotypowych form literackich. Autor bawi się językiem, wprowadzając liczne gry słowne i neologizmy, które wzbogacają tekst i podkreślają jego oryginalność. Funkcja tych elementów jest dwojaka: po pierwsze, sprawiają one, że tekst staje się bardziej dynamiczny i żywy, a po drugie, ukazują absurdalność konwencji literackich.

Motyw snu, który rozpoczyna powieść, ma kluczowe znaczenie dla budowania surrealistycznej atmosfery utworu. Sny i wizje głównego bohatera, Józia, pozwalają autorowi na swobodne przechodzenie między różnymi poziomami rzeczywistości, tworząc w ten sposób rzeczywistość literacką, która jest wyraźnie oderwana od rzeczywistości zewnętrznej.

Absurd i alogiczność są kolejnymi cechami „Ferdydurke”. Bohaterowie powieści często zachowują się w sposób nieprzewidywalny i nielogiczny, co potęguje uczucie dziwaczności i dezorientacji u czytelnika. Karykaturalne postaci i ich zachowania służą Gombrowiczowi jako narzędzia do krytyki społecznej i obnażenia banalności ludzkich relacji.

Intertekstualność jest ważnym elementem powieści, której przykłady znajdziemy w licznych nawiązaniach do innych tekstów literackich. W ten sposób Gombrowicz pokazuje, że literatura jest siecią wzajemnych odniesień i kontekstów, a jego powieść funkcjonuje jako jedno z ogniw tej sieci.

Umowność miejsc akcji i schematyczność sytuacji oraz zachowań bohaterów wskazują na odrzucenie realizmu i klasycznego układu wydarzeń. W „Ferdydurke” miejsca akcji są tylko pretekstami do rozważań na temat formy i jej wpływu na człowieka. Kluczowe słowa, takie jak „pupa”, „łydka” czy „gęba”, pełnią funkcję symboli, które pomagają Gombrowiczowi w ukazaniu swojej teorii formy jako sposobu zniewolenia. Teoria ta obrazuje, jak społeczeństwo i kultura narzucają jednostce określone role i schematy zachowań, które uniemożliwiają jej autentyczność.

"Sklepy cynamonowe" Bruno Schulza

Deformacja i odrealnienie rzeczywistości są kluczowymi elementami twórczości Schulza. Autor zastosował techniki oniryczne, które pozwoliły mu na stworzenie świata pełnego symboliki i aluzji. Przykładem może być scena, w której mały bohater obserwuje wystawę sklepową, która nagle staje się żywym obrazem pełnym fantastycznych elementów. Świat Schulza jest pełen takich deformacji, które przenoszą czytelnika w rzeczywistość przypominającą sen.

Narracja w „Sklepach cynamonowych” opiera się na wspomnieniach głównego bohatera, co nadaje tekstowi specyficzny charakter retrospektywny. Brak ciągłości fabuły oraz linearnej narracji dodatkowo wzmacnia uczucie oniryczności i nierzeczywistości opisywanych wydarzeń. Przykłady takie jak nieoczekiwane pojawienie się Adeli czy tajemnicze przemiany ojca głównego bohatera podkreślają fragmentaryczność i nieprzewidywalność świata przedstawionego.

Symbolika i mitologizacja są kolejnymi ważnymi elementami twórczości Schulza. Zwykłe codzienne czynności i przedmioty, takie jak sklepy cynamonowe, ulica Krokodyli czy postać Adeli, zostają przez autora przekształcone w symboliczne i mitologiczne obrazy. Codzienność nabiera w twórczości Schulza tajemniczego, niemal sakralnego znaczenia.

Synestezja i sensualizm stanowią istotne elementy prozy Schulza. Autor łączy różne zmysłowe wrażenia, aby stworzyć pełne iluzji i emocji opisy. Przykładem może być scena, w której bohater odczuwa zapach cynamonu jako intensywną, niemal substancjalną obecność w powietrzu. Schulz, dzięki swoim umiejętnościom literackim, potrafi łączyć efekty kolorystyczne, świetlne i zapachowe w swoich opisach, nadając im wyjątkowy charakter.

Elementy baśniowe i liryczne są również obecne w „Sklepach cynamonowych”. Schulz wykorzystuje te elementy do budowania onirycznej atmosfery, która wciąga czytelnika w świat fascynujących opowieści. Na przykład postać ojca bohatera, który przemienia się w różne fantasticalne byty, wpisuje się w kanon baśniowych i lirycznych zabiegów literackich.

Animizacja przedmiotów i depersonifikacja ludzi to techniki, których Schulz chętnie używa. Przykłady takich zabiegów można znaleźć w opisach, w których przedmioty użytkowe nabierają cech ludzi, a ludzie stają się elementami krajobrazu. Tego rodzaju zabiegi literackie wzmacniają oniryczność i magiczność opisywanego świata.

Stylizacja biblijna i mitologiczna również występuje w twórczości Schulza. Autor odwołuje się do tropów biblijnych i mitologicznych, aby nadać swoim opowiadaniom głębsze znaczenie. Przykłady takie jak stylizowanie postaci Adeli na biblijną Ewę pokazują, jak Schulz umiejętnie łączy różne tradycje literackie w swoich utworach.

"Szewcy" Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego)

Groteska i absurd są głównymi elementami konstrukcji „Szewców”. Witkacy tworzy świat pełen komicznych, a zarazem tragicznych sytuacji, co nadaje sztuce specyficzny wydźwięk. Przykładem jest scena, w której bohaterowie próbują dokonać rewolucji, ale ich działania kończą się groteskowym fiaskiem. Witkacy zderza elementy tragiczne i komiczne, aby pokazać absurd życia i bezsens ludzkich dążeń.

Nazwiska postaci w „Szewcach” są starannie dobrane i odzwierciedlają ich charaktery i działania. Na przykład postać Scurvy’ego, szewca-przywódcy rewolucjonistów, nosi nazwisko, które jest grą słowną nawiązującą do choroby skórnej, co ironicznie komentuje jego cechy jako przywódcy.

W „Szewcach” można również zauważyć postaci fantastyczne, takie jak Hiper-Robociarz, który symbolizuje mechanizację i dehumanizację społeczeństwa. Witkacy, wprowadzając te postaci, pokazuje swój pesymistyczny obraz przyszłości, w której ludzie stają się coraz mniej ludzcy, a coraz bardziej mechaniczni.

Didaskalia w utworach Witkacego pełnią szczególną rolę, często przekraczając tradycyjną funkcję informacyjną. Witkacy używa didaskaliów jako elementów artystycznych, które wpływają na odbiór sztuki, dodając jej dodatkową warstwę znaczeniową.

Teoria „czystej formy” stanowi rdzeń estetyki Witkacego. W „Szewcach” teoria ta manifestuje się w postaci eksperymentalnej struktury sztuki, abstrakcyjnych dialogów i niekonwencjonalnych zachowań postaci. Witkacy dąży do stworzenia dzieła sztuki, które nie jest podporządkowane żadnym zewnętrznym regułom, a jedynie wewnętrznej logice formy.

"Proces" Franza Kafki

Rzeczywistość przedstawiona w „Procesie” przypomina koszmar senny. Kafka wprowadza elementy, które sprawiają, że świat powieści jest nieprzewidywalny i pełen grozy. Przykładem jest scena w sądzie, gdzie procedury sądowe są niejasne, a sam proces wydaje się nie mieć końca, co potęguje uczucie bezsensu i bezradności.

Brak określonego czasu i przestrzeni w powieści sprawia, że „Proces” nabiera uniwersalnego charakteru. Akcja w powieści nie jest umiejscowiona w żadnym konkretnym czasie ani miejscu, co podkreśla wszechobecność problemów przedstawionych przez Kafkę.

Absurd jest kluczową kategorią w „Procesie”. Absurdalna sytuacja oskarżenia Józefa K., niejasność oskarżeń oraz niezrozumiałe procedury sądowe ukazują nielogiczność i bezwzględność systemu, w którym główny bohater jest uwikłany. Kafka stosuje alegorie i parabolę, aby przedstawić świat jako metaforę ludzkiego życia, w którym jednostka jest bezsilna wobec opresyjnych mechanizmów władzy.

"Mistrz i Małgorzata" Michaiła Bułhakowa

Bułhakow mistrzowsko łączy realizm z fantastyką, tworząc w ten sposób niepowtarzalny klimat powieści. Elementy realistyczne, takie jak opis codziennego życia w Moskwie, są przeplatane scenami pełnymi elementów fantastycznych, jak pojawienie się Wolanda i jego świty.

Bohaterowie powieści są zarówno realistyczni, jak i fantastyczni. Na przykład postać Małgorzaty jest ukazana jako zwykła kobieta, a jednocześnie jako czarownica, co podkreśla dualizm jej charakteru. Woland i jego świta stanowią natomiast fantastyczne postacie, które wprowadzają do powieści elementy surrealistyczne.

Motywy biblijne i szatańskie współistnieją w „Mistrzu i Małgorzacie”, tworząc złożony system symboli i odniesień. Postać Wolanda, przypominająca szatana, jest jednym z przykładów takich motywów. Jerozolima i Moskwa, będące miejscami akcji, symbolizują różne światy: duchowość i rzeczywistość komunistyczną.

Konstrukcja „powieści w powieści” jest zabiegiem literackim, który nadaje powieści głębszy wymiar. Historia Piłata i Jeszui, opowiedziana w ramach powieści, jest paralelna do losów Mistrza i Małgorzaty, co tworzy interesującą strukturę literacką.

Zakończenie

Znaczenie kreacjonizmu w literaturze współczesnej jest nie do przecenienia. Koncepcja ta zainspirowała późniejszych pisarzy do eksperymentowania z formą i treścią, co zaowocowało powstaniem nowych i innowacyjnych dzieł literackich. Kreacjonizm zachęca do poszukiwań i eksperymentów, co jest niezmiernie ważne w kontekście rozwoju literackiego.

Refleksja nad rola kreacjonizmu w literaturze pozwala lepiej zrozumieć ewolucję literatury XX wieku i jej wpływ na współczesne dzieła. Kreacjonizm, poprzez swoje dążenie do autonomii i oryginalności, stawia przed literaturą wyzwania, które zmuszają do przemyślenia i przewartościowania tradycyjnych konwencji literackich.