Żydzi polscy. Co na ten temat sądziła Maria Konopnicka (fragment noweli „Mendel Gdański”) oraz inni znani polscy twórcy XIX-wieczni?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 23.08.2024 o 14:38

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 23.08.2024 o 14:14

W historii Polski Żydzi odegrali znaczną rolę, przyczyniając się do rozwoju gospodarki, kultury i nauki. Ich obecność w Polsce sięga XIII wieku, a w kolejnych stuleciach Polin, czyli „miejsce odpoczynku” w języku jidysz, stało się jedną z głównych centrali życia żydowskiego w Europie. Nietrudno więc zrozumieć, że ich obecność w Polsce budziła różnorodne reakcje w społeczeństwie - od współpracy i współżycia, po głębokie uprzedzenia i antysemityzm. Literatura XIX wieku, okresu szczególnie bogatego w przełomy społeczne i polityczne, stała się ważnym narzędziem w kształtowaniu i wyrażaniu opinii na temat Żydów w Polsce. W tym kontekście możemy przyjrzeć się pracom Marii Konopnickiej, Bolesława Prusa i Elizy Orzeszkowej.

Maria Konopnicka, urodzona w 1842 roku, była znaną poetką, nowelistką, publicystką i tłumaczką. Wychowana w patriotycznym duchu, miała głębokie poczucie sprawiedliwości społecznej, co objawiało się w jej twórczości. Jej życie nie było łatwe – zmagania z trudnościami finansowymi, problemy zdrowotne oraz samotne wychowywanie sześciorga dzieci po rozpadzie małżeństwa z Jarosławem Konopnickim, nie pozostawały bez wpływu na jej dzieła. Mimo tych przeciwności, Konopnicka stała się jedną z wiodących postaci literackich pozytywizmu. Wśród jej najważniejszych dzieł wymienia się "Mendel Gdański", który stanowi klarowny głos w debacie na temat antysemityzmu.

W noweli „Mendel Gdański”, Konopnicka przedstawia historię starego żydowskiego introligatora żyjącego w Warszawie. Tło historyczne tej noweli to okres, w którym antysemityzm w Polsce narastał, co prowadziło do pogromów, takich jak te z 1890 roku. Mendel, tytułowy bohater, jest postacią pełną ciepła i uczciwości. Przywiązał się do Warszawy, w której żył przez całe swoje życie, gdzie prowadził uczciwe życie, dbając o swojego wnuka Kubusia. Relacja między Mendlem a Kubusiem jest pełna miłości i oddania, co jeszcze bardziej dramatyzuje późniejsze wydarzenia.

Konopnicka skontrastowała początkowy spokój i akceptację Mendla w społeczeństwie z późniejszą eskalacją nienawiści, gdy narastające nacjonalistyczne nastroje doprowadzają do pogromu Żydów. Jednym z kluczowych momentów noweli jest scena ataku na Mendla i jego małego wnuka, kiedy to przemoc dotyka bezpośrednio tej niewinnej rodziny. Mendel, mimo że czuje się częścią Warszawy, doświadcza bolesnej przemiany – jego serce "umiera" dla tego miasta, którego mieszkańcy go zawiedli.

Wyjątkowa symbolika postaci Mendla, jako przedstawiciela asymilowanych, lecz wciąż obcych dla społeczeństwa Żydów, oraz jego końcowe słowa ukazują cichą tragedię jednostki stłamszonej przez falę nienawiści. Konopnicka przez tę nowelę zwracała uwagę na konieczność empatii i współżycia, apelując o humanitarne traktowanie wszystkich obywateli zimnej, zmaskulinizowanej Warszawy.

Podobnie, Bolesław Prus w swoich dziełach, zwłaszcza w powieści "Lalka", porusza temat współistnienia Żydów i Polaków. Jego podejście do tej kwestii jest złożone, pełne niuansów i niejednoznaczne. Prus przedstawia różne aspekty żydowskiego życia, ukazując zarówno postaci negatywne, w stylu starego Szlangbauma - lichwiarza, jak i pozytywne, takie jak Henryk Szlangbaum – uczestnik powstania styczniowego oraz Michał Szuman – inteligent, lekarz, przyjaciel Rzeckiego i Wokulskiego. Szuman jest postacią, która mimo że jest integralną częścią polskiego społeczeństwa, czuje się w nim obco, co symbolizuje szerszy problem niepełnej asymilacji Żydów. Prus, zamiast narzucać jednoznaczny osąd, zachęca do refleksji nad trudnymi relacjami między Polakami a Żydami.

Z kolei Eliza Orzeszkowa w swoich pracach, szczególnie w eseju „O Żydach i kwestii żydowskiej”, jawnie stawia czoła problemom asymilacji i współżycia Żydów z Polakami. Orzeszkowa, mocno zakorzeniona w ideach pozytywizmu, postuluje reformy edukacyjne jako klucz do lepszego zrozumienia między narodami. Jej postawa cechowała się wiarą w postęp, który mógłby przyczynić się do zlikwidowania barier społecznych i wsparcia dla integracji Żydów, poprzez wspólne działanie i oświatę.

W literaturze pozytywistycznej publicystyka również odgrywała dużą rolę. Artykuły Bolesława Prusa i Adama Świętochowskiego na temat Żydów odzwierciedlały ich poglądy na konieczność asymilacji i edukacji. Pozytywiści głosili, że tylko przez wspólne działanie na polu edukacji można zrealizować pełne współistnienie i porozumienie między narodami. Warunki asymilacji, proponowane przez intelektualistów tamtych czasów, często koncentrowały się na potrzebie integracji Żydów w życie społeczne przy jednoczesnym zachowaniu ich tożsamości kulturowej.

Podsumowując, różnorodność podejścia do kwestii żydowskiej w literaturze XIX wieku ukazuje szerokie spektrum poglądów i interpretacji. Maria Konopnicka, poprzez postać Mendla Gdańskiego, ukazuje ludzki wymiar cierpienia w obliczu antysemickiej przemocy, apelując o empatię. Bolesław Prus, analizując postawy i zachowania społeczne, przedstawia zarówno pozytywne, jak i negatywne aspekty żydowskich postaci, podkreślając problem niepełnej asymilacji. Eliza Orzeszkowa natomiast, w duchu pozytywistycznym, postulowała edukację i współpracę społeczną jako drogę do zrozumienia i integracji.

Te różnorodne perspektywy literackie nie tylko kształtowały świadomość społeczną XIX-wiecznego polskiego społeczeństwa, ale także pozostają aktualne w kontekście współczesnych dyskusji na temat mniejszości i ich miejsca w społeczeństwie. Prace Konopnickiej, Prusa i Orzeszkowej przypominają, że szacunek, zrozumienie i współpraca są fundamentami każdej zdrowej społeczności, i warto wracać do tych literackich perełek, by czerpać mądrość z przeszłości.