Bohater literacki w oświeceniu i pozytywizmie pełnił różne funkcje, od stereotypów do złożonych postaci, odzwierciedlających idee społeczne i moralne. ?✨
Bohater literacki to jedna z kluczowych postaci w literaturze, która pełni różne funkcje wewnątrz struktury utworu. Jest on medium przez które autor komunikuje wartości, przesłania i emocje, a także, w zależności od epoki literackiej, może symbolizować różne idee i postawy. W literaturze oświecenia i pozytywizmu bohater literacki odgrywał istotną rolę, będąc narzędziem edukacji, moralizowania i społecznej reklamy zmian.
Kontekst historyczny obu tych epok również jest niezmiernie istotny. Oświecenie, rozwijające się w XVIII wieku, to czas dominacji idei racjonalizmu, empiryzmu i krytycyzmu. Literatura miała wtedy za zadanie edukować i propagować nowoczesne, oświeceniowe wartości. Z kolei pozytywizm, epoka przypadająca głównie na drugą połowę XIX wieku, kładł nacisk na realizm, pracę organiczną i u podstaw, a literatura miała być narzędziem emancypacji i społecznej zmiany.
Podstawy teoretyczne dla zrozumienia roli bohatera literackiego można znaleźć już w klasycznej poetyce Arystotelesa, który w swojej „Poetyce” definiował różnorodne charaktery postaci. Wpływ na literaturę miały także renesansowe rozwinięcia tych idei oraz XVII-wieczne poetyki, w tym prace Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, który w „O poezji doskonałej” analizował różne typy literackich bohaterów i ich funkcje.
Rozdział I: Bohater literacki w literaturze oświecenia
Charakterystyka epoki oświecenia
Oświecenie to epoka, w której dominowały idee racjonalizmu, empiryzmu i krytycyzmu. Literatura miała tu charakter edukacyjny – jej celem było przekazywanie wiedzy i propagowanie oświeceniowych wartości. Autorzy starali się demaskować przesądy i zwalczać ciemnotę oraz szarlatanerię. Postacie literackie w literaturze oświecenia często miały służyć jako wzory do naśladowania.
Bohater literacki jako stereotyp
Bohater literacki w oświeceniu często był kreowany jako stereotyp: fircyk, sarmata czy dobry obywatel to postacie, które pojawiają się w licznych dziełach literackich tej epoki. Fircyk to człowiek lekkomyślny, przykład niedojrzałości i nieodpowiedzialności, Sarmata zaś to figura patrioty archaicznego, którego tradycje nie pasują do nowych czasów. Literackim przykładem może być „Monitor” – gazeta, w której karykatury sarmackiej szlachty i fircyków były częstym motywem. Z kolei dobry obywatel zostaje przedstawiony w prozatorskich formach, np. w „Panu Podstolim” Ignacego Krasickiego, gdzie bohaterowie próbowali żyć według oświeceniowych ideałów.
Bohater literacki jako wzór osobowy
W literaturze oświecenia, bohater literacki nie zawsze był tylko stereotypem – mógł być też wzorem osobowym, który przedstawiał ideały, do których powinno się dążyć. W powieściach edukacyjnych, panegirykach czy komediach, takich jak „Powrót posła” Juliana Ursyna Niemcewicza, bohaterowie prezentują różne drogi życiowe i aspiracje. Szlachta, plebani czy kobiety jako obywatelki pokazani byli jako wzorce do naśladowania. Mimo że czasem trudno było jednoznacznie rozróżnić bohatera-stereotyp od bohatera-wzoru, to w literaturze oświecenia można znaleźć liczne przykłady rodzajów oświeceniowych ideałów.
Bohater literacki jako exemplum
Bohater literacki mógł być także exemplum – przykładem ilustrującym pewne cnoty czy wady. Takie postacie mogły pojawiać się w powiastkach moralizatorskich, takich jak te pisane przez Krasickiego. Examplum miały na celu edukować czytelnika przez przykład, pokazując jakie postawy i działania są godne pochwały, a jakie potępienia. Innym przykładem są postacie historyczne, które były umieszczane w literaturze jako wzorce cnót: postacie takie jak Stefan Żeromski czy Tadeusz Kościuszko przedstawiani byli jako bohaterowie, którzy własnym życiem dawali przykład innym.
Bohater literacki jako symbol
Bohater literacki w literaturze oświecenia mógł także pełnić rolę symbolu, uosabiającego określone wartości i cnoty. Przykładami są postacie symbolizujące polski charakter narodowy, takie jak prosty, uczciwy szlachcic czy pracowity wieśniak. W ten sposób bohater literacki stawał się wzorcem personifikującym idee i postawy ważne dla epoki.
Bohater literacki w prozie fabularnej
Proza fabularna oświecenia pozwalała na bardziej złożoną kreację bohatera literackiego. „Malwina, czyli Domyślność serca” Marii Wirtemberskiej to przykład powieści, w której bohaterowie zyskują bardziej skomplikowane charaktery, rozwijają się w trakcie fabuły, zmagają z własnymi emocjami i rozwijają się w trakcie trwania powieści. Postacie takie, jak tytułowa Malwina, pokazują złożone emocje i wewnętrzne dylematy, co stawia je w kontraście do bardziej stereotypowych figur epoki.
Rozdział II: Bohater literacki w literaturze pozytywizmu
Charakterystyka epoki pozytywizmu
Pozytywizm, przypadający na drugą połowę XIX wieku, był epoką o zupełnie innych wartościach literackich niż oświecenie. Dominowały tu realizm, praca organiczna i praca u podstaw. Literatura miała na celu edukować społeczeństwo i promować społeczne zmiany. Bohaterowie literaccy byli często przedstawiciele klasy robotniczej, chłopów lub ludzi z nizin społecznych, którzy walczyli z trudnościami życia codziennego.
Bohater ludowy
Typowy pozytywistyczny bohater to człowiek z ludu – skrzywdzony przez los, bezradny, nierzadko zmagający się z ciemnotą i biedą. W literaturze pozytywistycznej przykładami takich postaci są bohaterowie nowelistyki, na przykład w utworach Marii Konopnickiej czy Elizy Orzeszkowej. Postacie te pokazują, jak trudna jest walka o godne życie i jak bardzo potrzebna jest solidarność społeczna i pomoc dla najbiedniejszych.
Heroiczne cechy w literaturze pozytywistycznej
Bohaterowie literaccy w pozytywizmie często byli ukazywani jako osoby heroiczne, które mimo codziennych trudności walczą o lepsze jutro. Taki bohater to nie superbohater, ale ktoś, kto stara się zmieniać swoje otoczenie na lepsze przez pracę i edukację. Przykładem może być postać Wokulskiego z „Lalki” Bolesława Prusa – człowieka, który mimo własnych problemów prywatnych i niewdzięcznego losu, działa na rzecz innych, próbując poprawić życie najbiedniejszych warstw społecznych.
Podsumowanie różnic i podobieństw
Kreacja bohatera literackiego w literaturze oświecenia i pozytywizmu wykazuje zarówno różnice, jak i podobieństwa. W oświeceniu dominują bohaterowie-stereotypy oraz exempla, które mają moralizatorski charakter. Bohaterowie ci często symbolizują określone idee i postawy. W pozytywizmie natomiast bohaterowie są bardziej realistyczni, złożeni i mają dokładniej nakreślone charaktery. Mimo to, podobieństwo obu epok leży w tym, że bohaterowie literaccy służą celom edukacyjnym i moralizatorskim, choć ich formy i obręb tematyczny znacząco się różnią.
Wnioski dotyczące rozwoju postaci literackiej
Rozwój postaci literackiej na przestrzeni obu epok pokazuje ewolucję od stereotypizacji do komplikacji. W oświeceniu bohaterowie pełnią bardziej statyczne role, będąc nośnikami określonych idei. W literaturze pozytywizmu natomiast postacie stają się bardziej złożone, realistyczne i pełniejsze wewnętrznych konfliktów. Ten rozwój odzwierciedla zmiany społeczne i literackie, jakie zachodziły w Polsce i na świecie.
Refleksje na temat współczesnego odczytania bohaterów tamtych epok
Współczesna literatura może czerpać wiele z kreacji bohaterów literackich oświecenia i pozytywizmu. Wartości, które te postacie reprezentowały – racjonalizm, empiryzm, praca, solidarność – są nadal aktualne. Dzisiejsi autorzy mogą inspirować się tymi epokami, tworząc postacie, które będą nośnikami ważnych współczesnych idei i wartości.
Bibliografia
1. "Słownik literatury polskiego oświecenia" pod red. T. Kostkiewicza, hasło: bohater literacki (T. Kostkiewiczowa).
2. Krasicki, Ignacy. "Pan Podstoli".
3. Niemcewicz, Julian Ursyn. "Powrót posła".
4. Wirtemberska, Maria. "Malwina, czyli Domyślność serca".
5. Prus, Bolesław. "Lalka".
Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 24.08.2024 o 13:35
O nauczycielu: Nauczyciel - Marta G.
Od 13 lat pracuję w szkole średniej i pomagam uczniom oswoić pisanie wypracowań. Uczę, jak planować tekst, dobierać przykłady i formułować tezy pod wymagania matury i egzaminu ósmoklasisty. Buduję na zajęciach spokojny rytm pracy, w którym jest czas na pytania i korektę. Uczniowie często mówią, że dzięki temu czują większą kontrolę nad tekstem i pewność na egzaminie.
Ocena:5/ 529.08.2024 o 20:50
Doskonałe wypracowanie, które wnikliwie analizuje kreację bohatera literackiego w obu epokach.
Oceniający:Nauczyciel - Marta G.
Dobrze przedstawione konteksty historyczne oraz różnice i podobieństwa między oświeceniem a pozytywizmem. Argumentacja i przykłady są przekonujące. Gratulacje za solidną pracę!
Komentarze naszych użytkowników:
Ocena:5/ 526.04.2025 o 11:22
Oceniający:Лиза А.
Dzięki za streszczenie, mega mi pomogło w robieniu zadania! ?
Ocena:5/ 528.04.2025 o 22:45
Oceniający:Ola M.
Czy w tych epokach były jakieś konkretne przykłady bohaterów, którzy jakoś zmienili świat? ?
Ocena:5/ 530.04.2025 o 4:01
Oceniający:Sandra C.
Jasne! Na przykład Raskolnikow z "Zbrodni i kary" to postać, która zrywa z tradycyjnymi wartościami, co jest w duchu pozytywizmu.
Ocena:5/ 51.05.2025 o 17:11
Oceniający:Brat M.
Nie wiem, czy będzie mi się chciało czytać te wszystkie książki, ale chociaż teraz wiem, czego się spodziewać! ?
Ocena nauczyciela:
Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 24.08.2024 o 13:35
O nauczycielu: Nauczyciel - Marta G.
Od 13 lat pracuję w szkole średniej i pomagam uczniom oswoić pisanie wypracowań. Uczę, jak planować tekst, dobierać przykłady i formułować tezy pod wymagania matury i egzaminu ósmoklasisty. Buduję na zajęciach spokojny rytm pracy, w którym jest czas na pytania i korektę. Uczniowie często mówią, że dzięki temu czują większą kontrolę nad tekstem i pewność na egzaminie.
Doskonałe wypracowanie, które wnikliwie analizuje kreację bohatera literackiego w obu epokach.
Komentarze naszych użytkowników:
Oceń:
Zaloguj się aby ocenić pracę.
Zaloguj się