Czy człowiek ma wolną wolę i jest panem własnego losu? A może wolność człowieka jest jedynie złudzeniem?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 14.10.2024 o 8:57

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 21.09.2024 o 20:39

Czy człowiek ma wolną wolę i jest panem swojego losu, czy też wolność człowieka to tylko iluzja? To pytanie zadają sobie filozofowie, teolodzy i pisarze od wieków. W literaturze można znaleźć wiele przykładów, które pozwalają przyjrzeć się tej problematyce z różnych perspektyw. Analizując dzieła literackie takie jak „Makbet” Williama Szekspira czy „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego, spróbuję ustalić, czy człowiek rzeczywiście ma władzę nad własnym losem.

W „Makbecie” Szekspira tytułowy bohater jest postacią, której losy układają się pod wpływem przepowiedni trzech wiedźm. Znajdujący się na początku utworu Makbet jest lojalnym wasalem króla Dunkana, jednak po usłyszeniu proroczych słów wiedźm zaczyna marzyć o władzy. Wiedźmy przepowiadają mu, że będzie królem Szkocji, lecz nie podają szczegółów, w jaki sposób to się stanie ani nie nakazują mu żadnych konkretnych działań. Makbet, pod wpływem swojej żądnej władzy żony oraz własnych ambicji, decyduje się na morderstwo Dunkana, co pociąga za sobą szereg kolejnych złych decyzji.

Tutaj można zauważyć, że Makbet miał wybór. Mógł zignorować przepowiednię i dalej żyć zgodnie z zasadami honoru. Zamiast tego wybiera drogę zbrodni, co prowadzi do jego upadku. Makbet jest zatem odpowiedzialny za swoje czyny i konsekwencje, które z nich wynikają, co wskazuje na posiadanie przez niego wolnej woli. Jednak jego decyzje są również wynikiem wewnętrznych konfliktów i wpływu zewnętrznych czynników (wiedźmy, Lady Makbet). Zatem w „Makbecie” widać konflikt między wolną wolą a przeznaczeniem, który skłania do refleksji nad tym, czy wolność człowieka jest pełna, czy też ograniczona przez czynniki zewnętrzne i wewnętrzne.

W „Zbrodni i karze” Dostojewskiego problem wolnej woli i odpowiedzialności moralnej zostaje zgłębiony przez losy głównego bohatera, Rodiona Raskolnikowa. Rodion postanawia zabić lichwiarkę, wierząc, że w ten sposób uwolni się od biedy i jednocześnie przysłuży się ludzkości, eliminując osobę, którą uważa za pasożyta społecznego. Po dokonaniu zbrodni jest jednak dręczony przez wyrzuty sumienia i lęk przed odpowiedzialnością. Jego działania nie wynikają z przypadku, ale z premedytacji, co świadczy o wolnej woli. Jednak Dostojewski ukazuje też, że sumienie i moralność są nieodłącznymi elementami ludzkiej natury, które nie pozwalają Rodionowi zaznać spokoju.

Raskolnikow wydaje się być pełnym wolnej woli, jego decyzja o popełnieniu morderstwa jest przemyślana. Jednak wszechobecne poczucie winy i dążenie do znalezienia sensu w cierpieniu pokazują, że człowiek nie jest w stanie całkowicie uwolnić się od moralnych konsekwencji swoich działań. Pod koniec powieści, kiedy Rodion przyznaje się do zbrodni i przyjmuje na siebie karę, zdaje się znaleźć pewne oczyszczenie, co może sugerować, że prawdziwe wyzwolenie przychodzi wraz z akceptacją odpowiedzialności za swoje czyny.

Innym przykładem z literatury polskiej, który zgłębia temat wolnej woli, jest „Lalka” Bolesława Prusa. Stanisław Wokulski, główny bohater, jest człowiekiem przedsiębiorczym, ambitnym i pełnym pasji. Jednak jego miłość do Izabeli Łęckiej wpływa na wiele jego decyzji. Choć wydaje się, że Wokulski ma pełną kontrolę nad swoim życiem zawodowym, to uczucia i społeczne konwenanse ograniczają jego wolność osobistą. Wokulski nie jest w stanie oderwać się od miłości do Izabeli, mimo że zdaje sobie sprawę, iż jest to uczucie nierozsądne i szkodliwe.

W „Lalce” można dostrzec, że człowiek może być panem swego losu, ale tylko do pewnego stopnia. Wokulski potrafi rozwinąć swoje przedsiębiorstwo i zdobyć majątek, jednak nie może pokonać własnych emocji i społecznych barier. Pokazuje to, że wolna wola jest zderzana z rzeczywistością społeczną i uczuciową, co sprawia, że pełna wolność nigdy nie jest osiągalna.

Podsumowując, literatura dostarcza nam wielu przykładów, które sugerują, że człowiek posiada wolną wolę, ale jednocześnie jest ograniczony przez różne czynniki zewnętrzne i wewnętrzne. Bohaterowie takich utworów jak „Makbet”, „Zbrodnia i kara” czy „Lalka” świadomie podejmują decyzje, ale konsekwencje tych decyzji oraz ich wewnętrzne konflikty wskazują, że w pełni wolna wola i panowanie nad własnym losem są bardziej ideałem niż rzeczywistością. Wolność człowieka wydaje się być częściowo złudzeniem, w dużej mierze ograniczonym przez moralne, społeczne i psychologiczne uwarunkowania.