Czy życie człowieka jest zdeterminowane? Wpływ jednostki na własne losy i granice możliwości

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 11.11.2025 o 9:21

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 6.11.2025 o 18:03

Życie człowieka od wieków stanowi przedmiot rozważań filozoficznych i literackich. Pytanie o to, czy jesteśmy skazani na określony los, czy też mamy możliwość kształtowania własnej przyszłości, pojawia się w wielu dziełach literackich. W literaturze polskiej i światowej znajdujemy przykłady postaci, które muszą zmagać się z wyzwaniami determinowanymi przez ich otoczenie, tradycję, los, ale także próbują wziąć sprawy w swoje ręce. Analizując różne dzieła, można dojść do wniosku, że życie ludzkie jest mieszanką deteminacji i wolnej woli.

Jednym z kluczowych tekstów literatury polskiej, który jest nierozerwalnie związany z kwestią determinizmu, jest powieść "Lalka" Bolesława Prusa. Bohater powieści, Stanisław Wokulski, na pewne aspekty swojego życia nie ma wpływu. Pochodzi z nizin społecznych, co determinowało znaczną część jego młodości. Jednak dzięki swojej determinacji, pracowitości i talentowi Wokulski zdobywa fortunę i stara się wejść do warszawskiej arystokracji. Możemy zatem uznać, że Wokulski, w pewnym stopniu, walczy z determinacją swojego losu, próbując kształtować swoje życie według własnej woli. Jednak pomimo jego wysiłków, nie jest w stanie zdobyć miłości Izabeli Łęckiej, co pokazuje, że pewne aspekty życia pozostają poza jego kontrolą. W relacji z Izabelą widoczna jest tragedia człowieka próbującego ukształtować swoje życie, ale zderzającego się z oporem wynikającym z klasy społecznej, tradycji, czy psychologii innych ludzi.

Innym przykładem determinacji i zarazem wolnej woli można znaleźć w dramacie "Makbet" Williama Szekspira. Makbet, uznany wojownik i lojalny podwładny króla, dostaje przepowiednię od czarownic, że zostanie królem Szkocji. Choć przepowiednia zdaje się determinować jego przyszłość, to jednak decyzja o mordzie na królu Duncanie jest całkowicie jego wyborem. Makbet, pod wpływem ambicji i manipulacji swojej żony Lady Makbet, postanawia przyspieszyć spełnienie przepowiedni, co prowadzi do jego tragicznego końca. Jest to klasyczny przykład, gdzie człowiek w pewnym stopniu kształtuje swoje życie przez decyzje i działania, mimo że podlega pewnym presjom i wpływom zewnętrznym.

W kontekście literatury warto także przywołać "Zbrodnię i karę" Fiodora Dostojewskiego. Raskolnikow, ubogi student, podejmuje decyzję o zamordowaniu starej lichwiarki, przekonany, że jest to moralnie usprawiedliwione, a nawet konieczne dla dobra ludzkości. Jego działania są próbą przekroczenia moralnych i społecznych ograniczeń, które uznaje za niesprawiedliwe i szkodliwe. Jednak po dokonaniu zbrodni Raskolnikow staje w obliczu wewnętrznego konfliktu i cierpienia, co prowadzi go do ostatecznej realizacji, że istnieją pewne uniwersalne prawa moralne, których jednostka nie jest w stanie zmienić. Jego życie jest zdeterminowane przez środowisko zewnętrzne, ale również przez jego własne sumienie i wartości moralne, które ostatecznie zmuszają go do przyznania się do winy.

Na podobną tematykę natrafiamy w powieści "Przeminęło z wiatrem" Margaret Mitchell. Bohaterka tego dzieła, Scarlett O'Hara, zmaga się z konsekwencjami wojny secesyjnej i próbami dostosowania się do nowej rzeczywistości. Warunki historyczne i społeczne w znacznym stopniu determinują jej życie, jednak Scarlett niejednokrotnie podejmuje wysiłki, aby przejąć kontrolę nad swoim losem. Jej walka o przetrwanie i zachowanie rodzinnej plantacji Tara pokazuje, że człowiek posiada zdolność do podejmowania decyzji i działania nawet w skrajnie trudnych okolicznościach. Choć wiele aspektów jej życia jest wynikiem zewnętrznych wydarzeń, to jednak jej determinacja i siła woli pozwalają jej przetrwać i osiągnąć cele, które wydawały się niemożliwe.

Również w literaturze science fiction znajdujemy interesujące ujęcie tego problemu. W powieści "Rok 1984" George’a Orwella, życie obywateli Oceanii jest całkowicie zdeterminowane przez wszechpotężny reżim totalitarny. Główna postać, Winston Smith, mimo setek barier i kontroli, próbuje odnaleźć swoją indywidualność i prawdę, co ostatecznie kończy się niepowodzeniem. Orwell ukazuje nam świat, w którym jednostka zostaje całkowicie pozbawiona wpływu na swoje życie, stanowiąc skrajną wizję determinizmu społecznego i politycznego.

Literatura dostarcza nam zatem wielu przykładów i dowodzi, że życie człowieka jest w pewnym stopniu zdeterminowane, ale również poddane jego woli i decyzjom. Człowiek nie ma wpływu na wszystko, co go spotyka — są to często przypadki, tradycje, środowisko czy historia. Jednakże, jego reakcje, sposób myślenia i podejmowane decyzje w znacznym stopniu kształtują jego los. Tym samym literatura uczy nas, że jesteśmy kowalami własnego losu, ale musimy liczyć się z siłami zewnętrznymi, które nierzadko stawiają przed nami wyzwania, jakie musimy pokonywać.