Czy człowiek w obliczu zagrożenia zawsze zachowuje człowieczeństwo? Analiza w kontekście „Zbrodni i kary” oraz „Dżumy”

Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 10.05.2025 o 17:26

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 3.05.2025 o 16:09

Zagadnienie, czy człowiek w obliczu zagrożenia zawsze zachowuje człowieczeństwo, jest odwiecznym pytaniem, które nurtuje filozofów, pisarzy i myślicieli od wieków. Literatura, jako zwierciadło ludzkich doświadczeń, dostarcza wielu przykładów obrazujących różnorodność ludzkich reakcji na ekstremalne sytuacje. W analizach tego zagadnienia warto sięgnąć po takie dzieła jak „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, opowiadanie „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego, „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego oraz „Dżuma” Alberta Camusa. Każdy z tych utworów prezentuje odmienne aspekty ludzkiej natury w momentach kryzysowych.

W „Innym świecie” Herling-Grudziński ukazuje realia sowieckiego łagru – miejsca, gdzie więźniowie codziennie stawali twarzą w twarz z brutalną rzeczywistością nieludzkiego traktowania, pracy ponad siły i ciągłego zagrożenia śmiercią. W takich okolicznościach ludzkie człowieczeństwo bywało poddawane skrajnej próbie. Autor opisuje przypadki, gdy więźniowie, aby przetrwać, byli zmuszeni do zachowań przeczących ich moralnym zasadom, takich jak kradzieże czy donosicielstwo. Jednak nawet w tych ekstremalnych warunkach zdarzały się momenty, kiedy człowieczeństwo znajdowało ujście w aktach solidarności i wzajemnej pomocy. Postać Kostylewa, który ryzykując życie, pomaga słabszym współwięźniom, jest przykładem, jak silna może być ludzka empatia, nawet w obliczu zagrożenia życia. Tym samym Herling-Grudziński pokazuje, że choć system totalitarny i codzienny strach deprecjonują ludzką godność, człowieczeństwo potrafi się wypowiedzieć w szlachetnych gestach.

Z kolei w „Proszę państwa do gazu” Tadeusz Borowski przedstawia dramatyczne wydarzenia w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau z perspektywy uczestnika wydarzeń. Groźba śmierci i absolutna dehumanizacja wpływają na psychikę więźniów i esesmanów, których moralność ulega rozkładowi. Borowski pokazuje, jak proces zagłady prowadzi do erozji człowieczeństwa – więźniowie zmuszeni są do pomagania przy selekcji i transportach do komór gazowych. W sytuacji, gdzie człowieczeństwo jest brutalnie odbierane ludziom, pojawiają się także momenty próby ocalenia elementarnych wartości. Postać Tadek, literackie alter ego autora, mierzy się z własnym sumieniem i pytaniem o moralność swoich czynów. Borowski w sceptyczny sposób ukazuje, jak ciągły strach potrafi zburzyć podstawowe ludzkie wartości, pozostawiając pytania o granice moralności w obliczu zagrożenia.

Innym przykładem może być powieść „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego. Choć jej akcja nie dzieje się w warunkach ekstremalnych jak łagier czy obóz, autor przedstawia psychologiczny portret człowieka działającego pod wpływem wewnętrznego przymusu i zewnętrznego nacisku ubóstwa oraz teorii o „nadczłowieku”. Rodion Raskolnikow, główny bohater, popełnia morderstwo, uzasadniając je potrzebą wyjścia z biedy i przekonaniem, że cel uświęca środki. Tymczasem po dokonaniu zbrodni Raskolnikow zmaga się z ogromnym ciężarem moralnym i psychicznym bólem. U Dostojewskiego człowieczeństwo zostaje postawione na szali nie tylko przez fizyczne zagrożenie, ale także przez ideologie narzucone przez społeczeństwo i próbę przekroczenia własnych granic moralnych. Ostateczne przyznanie się do winy i decyzja o poniesieniu kary są w pewnym sensie odzyskaniem człowieczeństwa przez Raskolnikowa.

Albert Camus w „Dżumie” prezentuje metaforę ludzkiej egzystencji i zmagań z losem w postaci epidemii, która nawiedza miasto Oran. Epidemia symbolizuje zagrożenie zarówno fizyczne, jak i moralne, z którym mierzy się społeczność miasta. Bohaterowie tak różni jak doktor Rieux, Rambert czy Tarrou, stają przed wyborem – zachować się egoistycznie i uciec, czy też poświęcić się służbie innym. Postawa głównych bohaterów, ich walka z dżumą i solidarność, pokazują, że nawet w obliczu śmiertelnego zagrożenia człowiek może wykazać szlachetności i walczyć o dobro wspólne.

Analizując te cztery utwory, widzimy zróżnicowanie ludzkich postaw w obliczu zagrożenia. Choć w ekstremalnych warunkach człowieczeństwo jest często kwestionowane, nie traci swojej wartości zupełnie. W chwilach największej próby niekiedy dochodzi do deprawacji, ale równie często człowiek potrafi znaleźć w sobie siłę, by postępować szlachetnie, pomagając innym lub dokonując moralnej odnowy, mimo ryzyka i przeciwności. Literatura dostarcza więc zarówno przykładów upadku, jak i triumfu ludzkiego ducha, pokazując, że w obliczu zagrożenia człowieczeństwo może się zarówno zgubić, jak i odnaleźć.