Rola przeznaczenia w kreacji świata przedstawionego i bohatera na podstawie lektur obowiązkowych

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 9.11.2025 o 9:21

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 29.10.2025 o 10:50

Przeznaczenie, jako motyw literacki, od tysiącleci fascynuje czytelników i autorów. Przedstawiane często jako nieodparta siła, która rządzi losami postaci i kształtuje świat przedstawiony, odgrywa kluczową rolę w wielu dziełach literackich. W literaturze polskiej szkoły średniej odnajdujemy liczne przykłady, gdzie przeznaczenie determinuje losy bohaterów, mimo ich usilnych starań, by odwrócić bieg życia. Celem niniejszego wypracowania jest analiza, w jaki sposób przeznaczenie wpływa na kreację świata przedstawionego i bohaterów w wybranych lekturach.

Przeznaczenie często jest interpretowane jako ścieżka życia narzucona przez siły wyższe, nad którą człowiek nie ma kontroli. W wielu kulturach i tradycjach literackich, od starożytnej Grecji po współczesność, przeznaczenie było i nadal jest postrzegane jako niezmienna siła. W tym kontekście pojawia się pytanie: czy jesteśmy jedynie pionkami w grze przeznaczenia, czy może mamy wolność wyboru? Literackie eksploracje tej tematyki pozwalają na głęboką refleksję nad naturą ludzkiego losu i jego determinacji.

W tragediach antycznych, takich jak „Król Edyp” Sofoklesa, przeznaczenie jawi się jako nieuchronna siła, która prowadzi bohatera do katastrofy, mimo jego wysiłków, by jej zapobiec. Król Edyp, bohater tytułowy, dowiaduje się z wyroczni, że zabije swojego ojca i poślubi matkę. W obawie przed tym losem opuszcza „rodzinny dom”, jednak jego działania paradoksalnie prowadzą do spełnienia przepowiedni. Świat przedstawiony w tej tragedii to rzeczywistość podporządkowana boskiemu planowi, gdzie ludzie są marionetkami w rękach przeznaczenia. Edyp, mimo swojej inteligencji i determinacji, nie jest w stanie uciec przed z góry zaplanowanym losem. Ten tragiczny wymiar przeznaczenia podkreśla tematyka dzieła, w którym ludzka wolność okazuje się ograniczona, a dążenie do poznania prawdy i uniknięcia fatum przynosi jedynie zgubę.

Innym dziełem literatury greckiej jest "Antygona" Sofoklesa, w której przeznaczenie również odgrywa kluczową rolę. Tytułowa bohaterka, córka Edypa, staje przed dylematem moralnym, uznając obowiązek wobec rodziny za wyższy niż nakazy króla Kreona. Choć jej decyzje są świadome i wydają się być przejawem wolnej woli, jej los jest nieunikniony i naznaczony fatum. Świat przedstawiony w "Antygonie" to miejsce, w którym ludzie nie mogą uciec od przeznaczenia, mimo heroicznych prób przeciwstawienia się mu.

Kolejnym dziełem, w którym przeznaczenie odgrywa kluczową rolę, jest dramat Williama Szekspira „Makbet”. Tytułowy bohater zostaje zmanipulowany przepowiedniami trzech wiedźm, które przewidują jego przyszłe triumfy i upadek. Makbet, początkowo sceptyczny, pod wpływem swojej żony Lady Makbet oraz rosnącej ambicji, wkracza na ścieżkę zbrodni, by przyspieszyć realizację wizji przepowiedzianych przez wiedźmy. Przeznaczenie odgrywa tu kluczową rolę, jako element kształtujący zarówno świat przedstawiony, jak i Makbeta jako postać tragiczną. Jego dążenie do władzy prowadzi do chaosu i upadku zarówno jego samego, jak i całego królestwa. Dramat Szekspira ukazuje, jak przepowiednie mogą stać się samospełniającymi się prognozami, które determinują działania bohaterów, nadając im cechy tragizmu i nieuchronności.

W polskiej literaturze zjawisko wpływu przeznaczenia na losy bohaterów można dostrzec w „Dziadach” Adama Mickiewicza. W części III tego dzieła, przeznaczenie jest silnie związane z losem narodu polskiego. Postaci takie, jak Konrad, wierzą w swoją mesjańską misję, która jest jednak determinowana przez siły wyższe. Konrad, jako poeta-wieszcz, jest przeświadczony o wyjątkowym przeznaczeniu, które ma na celu wybawienie narodu. Mickiewicz tworzy tu świat, w którym ludzka tragedia splata się z boskim planem, a przeznaczenie staje się narzędziem ukazującym heroizm i cierpienie bohaterów. Jest to szczególnie widoczne w scenie Wielkiej Improwizacji, w której Konrad staje w konflikcie z Bogiem, próbując zrozumieć i wpłynąć na swój los oraz losy ojczyzny. Przeznaczenie w „Dziadach” jest nie tyle osobistym fatum, ile wyrazem wyższego planu, który determinuje historię całego narodu.

Innym ważnym utworem polskiej literatury, w którym przeznaczenie odgrywa istotną rolę, jest "Lalka" Bolesława Prusa. Jej główny bohater, Stanisław Wokulski, choć wydaje się być postacią kierowaną własną wolą, jego życie i losy są w dużej mierze zdeterminowane przez nieuchronne przeznaczenie. Jego nieudane próby zdobycia serca Izabeli Łęckiej oraz doświadczenia osobistego upadku są jakby działaniami fatum, które nie pozwala mu znaleźć szczęścia mimo jego determinacji i cierpienia.

Teza postawiona na początku niniejszego wypracowania, że przeznaczenie odgrywa kluczową rolę w kreacji świata przedstawionego oraz bohaterów, znajduje swoje potwierdzenie w analizie powyższych dzieł. W „Królu Edypie” przeznaczenie jawi się jako siła nie do przezwyciężenia, prowadząca do nieuchronnej katastrofy. W „Makbecie” przez swoje dwuznaczne przepowiednie przyczynia się do moralnego upadku bohatera, tworząc świat pełen chaosu i zdrady. Natomiast w „Dziadach” przeznaczenie splata się z misją narodową, nadając postaciom cechy heroiczne i tragiczne równocześnie. W "Lalce" natomiast przeznaczenie kształtuje postaci w sposób, który pokazuje złożoność i nieprzewidywalność ludzkiego losu.

Wszystkie te dzieła ukazują, jak przeznaczenie może być różnie interpretowane i przedstawiane, a jednocześnie jak znacząco wpływa na formowanie fabuły i głównych bohaterów. Przeznaczenie może być widziane jako nierozerwalny element ludzkiego życia i historii, determinujący nie tylko indywidualne losy, ale również losy całych społeczności i narodów. Współczesne interpretacje przeznaczenia często obejmują koncepcje psychologiczne i socjologiczne, które badają, w jakim stopniu nasz los jest zdeterminowany przez warunki zewnętrzne, takie jak społeczeństwo, w którym żyjemy, i nasze własne uwarunkowania psychiczne.

Podsumowując, przeznaczenie w literaturze ma na celu nie tylko ukazanie siły, której człowiek nie jest w stanie się przeciwstawić, ale również głębszą refleksję nad ludzką naturą, moralnością i istotą życia. Stanowi ono istotny element, który pozwala autorom na budowanie dramatycznych i emocjonalnie bogatych światów przedstawionych oraz na kreowanie postaci, których działania i losy splatają się w skomplikowaną sieć, pełną napięć i nieoczekiwanych zwrotów akcji.