Różne postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborców na podstawie „Dziadów cz. III” i „Pana Tadeusza”

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: dzisiaj o 16:02

Różne postawy w polskim społeczeństwie wobec zaborców – omówienie zagadnienia na podstawie „Dziadów” cz. III, „Pana Tadeusza” oraz wybranego kontekstu historycznoliterackiego

Okres zaborów to czas szczególnie trudny dla Polaków, kiedy to utracili oni własne państwo, a ich ojczyzna została podzielona pomiędzy Rosję, Prusy i Austrię. Każde z zaborczych państw prowadziło mniej lub bardziej brutalną politykę zniewalania społeczeństwa polskiego, wywołując w nim różnorodne reakcje i postawy – od czynnego oporu, przez bierność, aż po współpracę z okupantem. Złożoność tych postaw znalazła odzwierciedlenie w literaturze, a szczególnie w takich dziełach jak „Dziady” część III Adama Mickiewicza, epopei „Pan Tadeusz” tego samego autora, a także w kontekście historycznym – chociażby podczas powstania styczniowego czy w utworach Elizy Orzeszkowej.

Postawa patriotyczna i ofiarna – „Dziady” część III

W „Dziadach” części III Adam Mickiewicz ukazuje społeczeństwo polskie jako zbiorowość rozdwojoną w podejściu do zaborców rosyjskich. Dominuje tutaj postawa ofiarna i heroiczna, ale są obecne również inne. Przede wszystkim wybitnie przedstawiona zostaje postawa patriotyczna, oparta na gotowości do poświęcenia się dla ojczyzny, nawet za cenę wolności czy życia. Bohaterowie wywiezieni na Sybir (m.in. młodzi patrioci – Tomasz Zan, Jan Sobolewski, Piotr Wysocki) są symbolem niezłomności, dumy narodowej i bezkompromisowej wierności Polsce. W ich działaniach widać też pewien rodzaj zbiorowego mesjanizmu, przekonania o szczególnej roli narodu polskiego, który przez cierpienie i ofiarę ma przynieść odkupienie innym narodom ujarzmionym przez tyranię.

Z drugiej strony pojawiają się sylwetki ludzi biernych, takich jak Senator Nowosilcow i jego otoczenie – Polacy, którzy współpracują z zaborcą w zamian za kariery, pieniądze czy względne bezpieczeństwo. Są oni wyrazem postawy ugodowej, konformistycznej, nierzadko motywowanej strachem, egoizmem lub rezygnacją z walki – to tzw. „mierni, bierni, ale wierni”, której uosobieniem jest Doktor, szwajcarski lekarz, lojalny wobec nowej władzy.

Nostalgia i utrata, nadzieja i zgoda – „Pan Tadeusz”

W „Panu Tadeuszu” postawy wobec zaborców ukazane są nieco inaczej. Powieść ta, choć napisana w czasach zaborów, dzieje się przed wybuchem powstania listopadowego, kiedy to Litwa była częścią Imperium Rosyjskiego. Społeczeństwo szlacheckie jest rozdarte pomiędzy tęsknotą za dawną, wolną Polską a próbą odnalezienia się w nowej rzeczywistości. Z jednej strony takimi wartościami jak patriotyzm kieruje się Sędzia – stara się utrzymać polskie tradycje, pielęgnować język, stroje i obyczaje, nie godząc się na całkowitą rusyfikację. Z drugiej zaś strony, pojawia się nurt ludzi, którzy – jak Stolnik Horeszko czy część drobnej szlachty – są bardziej skoncentrowani na własnych sprawach, rodowych sporach czy lokalnych konfliktach niż na walce o niepodległość.

W „Panu Tadeuszu” istotne miejsce zajmuje też motyw nadziei na odrodzenie Polski dzięki Napoleoniowi – wierzono, że cesarz przywróci państwowość polską. Tę postawę prezentuje m.in. Gerwazy, który upatruje szans na wolność w zewnętrznych sojuszach, manifestując wiarę, że swoboda będzie możliwa dzięki pomocy z zewnątrz.

Wybrany kontekst historycznoliteracki – Postawy wobec powstania styczniowego („Gloria victis” Elizy Orzeszkowej)

Literatura podejmuje temat różnych postaw wobec zaborców także na kanwie powstania styczniowego, jak choćby w noweli Elizy Orzeszkowej „Gloria victis”. Ukazane są tu zarówno heroiczne wzorce – ludzie, którzy świadomie wybierają bunt, wyzbywając się nadziei na osobiste korzyści, jak i postawy sceptyczne czy wręcz negatywne, na przykład ze strony szlachty bojaźliwej utraty majątku lub pozycji społecznej.

Orzeszkowa akcentuje również, że w społeczeństwie wielu jest neutralnych obserwatorów, którzy z różnych względów nie angażują się w walkę – czy to z lęku przed represjami, czy też z braku wiary w powodzenie powstania. Przejmującą ilustracją tej bierności jest postać wieśniaków, którzy nie zawsze chcieli lub mogli wesprzeć powstańców – czekali, aż zadziałają „inni” lub los sam się odmieni.

Podsumowanie

Obraz polskiego społeczeństwa wobec zaborców – zarówno w „Dziadach” części III, jak i „Panu Tadeuszu”, a także w innych tekstach – jest złożony i różnorodny. Mickiewicz pokazuje zarówno bezkompromisowy opór, cierpienie i heroizm, jak i konformizm, egoizm czy obojętność. Wspólnym mianownikiem tych postaw jest głęboka troska o przyszłość narodu, choć przybiera ona różne formy – od czynnego oporu po poszukiwanie kompromisów. Literatura polska z okresu zaborów wnikliwie analizuje te reakcje, jednocześnie kształtując postawy społeczne, zachęcając do patriotyzmu i walki, ale też skłaniając do refleksji nad skutkami zarówno czynnego oporu, jak i bierności.

Wielowymiarowość tych postaw sprawia, że opowieść o zaborach nie jest jednolita i pokazuje, jak bardzo trudne bywało życie w rozbitej, zniewolonej ojczyźnie. Dzięki literaturze tamtych czasów, lepiej rozumiemy motywacje i dylematy naszych przodków.