Jak literatura realizuje założenia programowe epoki

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: dzisiaj o 14:58

Literatura a założenia programowe epoki – rozważania na przykładzie wybranych epok literackich

Każda epoka literacka niesie ze sobą określone programy ideowe, artystyczne, filozoficzne i światopoglądowe. Są one wypracowywane przez twórców i teoretyków danej epoki i znajdują swoje odbicie w literaturze – w tematyce utworów, sposobie kreowania bohaterów, wizji świata, stylu i środkach artystycznych. Literatura, będąca jednym z najistotniejszych przejawów kultury, często w sposób modelowy realizuje założenia swojego czasu, zarówno odwołując się do panujących nurtów, jak i polemizując z nimi. Przedstawiając zagadnienie na wybranych przykładach, warto sięgnąć po epoki wyraźnie zdefiniowane pod kątem programowym: średniowiecze, renesans, romantyzm oraz pozytywizm.

Średniowiecze: realizacja ideałów teocentrycznych i parenetycznych

Średniowiecze, nazywane także „wiekiem Boga”, charakteryzowało się teocentryzmem, czyli przekonaniem, że w centrum wszystkiego znajduje się Bóg. Literatura tej epoki realizowała postulaty duchowości i podporządkowania wartości doczesnych kwestiom wiecznym, a także promowała wzorce postaw, tzw. wzorce parenetyczne. Dwie główne wartości to asceza (oderwanie się od świata, poświęcenie Bogu) oraz rycerskość (życie zgodne z kodeksem honorowym).

Przykładem utworu realizującego program epoki jest „Legenda o świętym Aleksym”. Akcentuje ona gloryfikację życia ascetycznego, skromność, poświęcenie się Bogu oraz pogardę dla ziemskich dóbr, czyli wartości silnie obecne w średniowiecznym światopoglądzie. Z kolei „Pieśń o Rolandzie”, choć powstała w literaturze francuskiej, była czytana i znana w Polsce, a jej rycerski wzorzec bohatera, który oddaje życie w służbie królowi i Bogu, stał się paradygmatem średniowiecznej literatury. Utwory te manifestują programowe przekonanie o niższości świata doczesnego wobec wiecznego i promują wzorce godne naśladowania.

Renesans: antropocentryzm i afirmacja świata

Renesans to czas zwrotu ku człowiekowi, fascynacji jego możliwościami oraz dążenia do harmonii między rozwojem duchowym a cielesnym. Program epoki określano jako humanizm i antropocentryzm – człowiek stał się „miarą wszechrzeczy”, a świat doczesny przestał być wyłącznie miejscem próby i cierpienia.

Twórczość Jana Kochanowskiego realizuje założenia renesansu wzorcowo. W „Pieśniach” oraz „Fraszkach” poeta ukazuje radość życia, chwali rozum i cnotę, propaguje stoicki spokój. Utwór „Odprawa posłów greckich” podkreśla obywatelski wymiar literatury, pokazując, że literatura może być narzędziem kształtowania postaw społecznych i politycznych. Inspiracje antykiem, umiłowanie ładu, harmonii i piękna natury to cechy, które odzwierciedlają renesansowe programy literackie.

Romantyzm: indywidualizm, kult przyrody i ludowości

Romantyzm przyniósł zerwanie z racjonalizmem epoki oświecenia, stawiając w centrum uczucie, intuicję, wyobraźnię. Program epoki opierał się na indywidualizmie, umiłowaniu wolności, fascynacji ludowością i mistycyzmem. Romantycy widzieli w literaturze narzędzie wyrażania najbardziej subiektywnych przeżyć oraz buntu wobec rzeczywistości społeczno-politycznej.

Adam Mickiewicz w „Dziadach cz. III” realizuje romantyczny postulat mesjanizmu i walki narodowowyzwoleńczej. Bohater romantyczny staje się jednostką wyjątkową, przewodnikiem narodu, człowiekiem samotnym, często tragicznym. Z kolei w „Balladach i romansach” Mickiewicz wprowadza bohatera ludowego, łączy świat realny z nadprzyrodzonym, przedstawia świat oczami prostego człowieka, czerpiąc inspiracje z folkloru i baśni. Te utwory są modelowymi przykładami realizacji programu epoki.

Pozytywizm: pragmatyzm, praca u podstaw i asymilacja

Po tragicznych doświadczeniach powstań romantycznych pozytywizm wprowadza do literatury ideę pracy organicznej i u podstaw, propaguje naukę, postęp i racjonalizm. Pisarze epoki szukają wzorców do naśladowania w codziennych postawach, zachęcają do niesienia pomocy najuboższym, poruszają temat emancypacji kobiet i asymilacji Żydów.

Bolesław Prus w „Lalce” pokazuje społeczeństwo jako organizm, w którym każda warstwa społeczna jest ważna. Ukazuje także przemianę głównego bohatera oraz znaczenie pracy nie tylko dla jednostki, ale i narodu. Eliza Orzeszkowa w „Nad Niemnem” prezentuje postulaty pracy u podstaw i łączności z naturą, akcentując wartości rodzinne i wspólnotowe. Utwory pozytywistów mają charakter dydaktyczny, stanowią manifest realizacji założeń swoich czasów: wierności nauce, pracy, idei postępu i równości.

Podsumowanie

Przedstawione przykłady jasno dowodzą, że literatura każdej epoki powstaje z myślą o realizacji określonych założeń programowych, choć niekiedy także je podważa. Wzorując się na obyczajach i światopoglądzie swoich czasów, twórcy przenoszą do utworów to, co najważniejsze w danej epoce – czy będzie to tragizm istnienia i chwała Boga, afirmacja życia i rozumu, romantyczna wizja jednostki czy pragmatyzm pracy na rzecz wspólnego dobra. Literatura pozostaje więc nie tylko zwierciadłem epoki, ale też aktywnym narzędziem kształtowania wartości i ideałów pokoleń.