Eliza Orzeszkowa i Stanisław Przybyszewski - o roli literatury i artysty.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 26.01.2024 o 16:03

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 26.01.2024 o 8:47

Spotkanie Elizy Orzeszkowej i Stanisława Przybyszewskiego, w wyobrażeniu, staje się miejscem zderzenia dwóch kompletnie odmiennych postaw – reprezentującej pozytywistyczną wizję literatury zaangażowanej oraz symbolistycznego ujęcia sztuki jako autonomicznego wyrazu indywidualności artysty. Z jednej strony Orzeszkowa, dla której literatura była narzędziem edukacji i moralnego kształtowania społeczeństwa, z drugiej Przybyszewski, głoszący kult wolności twórczej nieograniczonej żadnymi konwenansami.

Eliza Orzeszkowa definiowała swoje poglądy, umieszczając literaturę w służbie społeczeństwa. Było to bezpośrednio związane z realiami epoki pozytywizmu, która w Polsce nabrała szczególnie praktycznej formy. Wskazuje na to choćby jej powieść "Nad Niemnem", którą przenikają idee pracy u podstaw czy wszechstronnej edukacji. Pisarka za pomocą literatury starała się walczyć o równość i sprawiedliwość, a jej teksty, pełne patriotycznych przesłań, przekonują o konieczności pracy organicznej. Tego typu zaangażowanie odnajdujemy również w jej innych dziełach oraz w tekstach programowych, gdzie literatura staje się bodźcem do działania i samodoskonalenia się zarówno jednostek, jak i całych społeczności.

Stanisław Przybyszewski, uznawany za symbolistę i prekursora modernizmu, zanurzał się w głębiach ludzkiej duszy, przekraczał tabu i otwarcie eksplorował tematy, które były ówcześnie pomijane lub tylko subtelnie sugerowane. W jego manifestach, takich jak "Confiteor", dostrzegać można fascynację mrokiem podświadomości, który wybija się na pozycję głównego źródła inspiracji artystycznej. Wedle Przybyszewskiego, literatura miała być odzwierciedleniem najskrytszych marzeń i lęków, zaś artysta powinien wyrażać siebie bez zawracania głowy normami społecznymi czy moralnością. Był on krytyczny wobec literatury dydaktycznej, opowiadając się za wolnością twórcy i odbioru jego sztuki przez elitę, zdolną zrozumieć niuanse awangardowych dzieł.

Gdy porównamy zasadnicze różnice światopoglądowe obu pisarzy, natknąć się możemy na kwestię adresata literatury – Orzeszkowa zwracała się ku zbiorowości, do każdego obywatela, podczas gdy Przybyszewski miał na myśli elitę intelektualną. Dyskusja o roli literatury i artysty ujawnia też sprzeczność między autonomią sztuki a zaangażowaniem społecznym oraz indywidualizmem twórcy a kolektywizmem narodowym.

Analizując poglądy obu autorów na tle ich epok, zauważamy, że były one nieodłącznie związane z ówczesnym kontekstem politycznym, ekonomicznym i kulturowym. Przybyszewski, jako artysta modernistyczny, był kontrowersyjny, eksperymentalny, szukający granic, które można przekroczyć w sztuce. Tymczasem Orzeszkowa stała na gruncie wartości uniwersalnych, zamierzając edukować i podnosić poziom moralny narodu.

Czy w tak zarysowanej polaryzacji istnieje miejsce na kompromis? Możliwe, że pewne aspekty twórczości jednej i drugiej strony mogą się przenikać, na przykład w wykorzystaniu formy artystycznej do przekazywania treści społecznych lub w poszukiwaniu głębszego sensu w realiach codzienności przedstawianych przez Orzeszkową.

Podsumowując, Orzeszkowa i Przybyszewski prezentują dwie skrajnie różne wizje roli literatury i twórcy. Pierwsza z nich, to literatura z zadaniem, zobowiązana do wykładania w kierunku społecznego dobra, druga zaś, święta sztuka samowystarczalna, odbierająca rzeczywistość przez pryzmat osobistego przeżycia artysty. O ile literatura Orzeszkowej zbudowana została na fundamencie wartości niemal uniwersalnych, Przybyszewski wydawał się buntownikiem, który pragnął tworzyć bez ograniczeń.

Refleksja ta prowadzi do przemyśleń na temat współczesnej roli literatury i artysty. Czy dzisiejsza twórczość może być jednocześnie zaangażowana społecznie i niezależna? Czy artysta ma moralny obowiązek wobec społeczeństwa, czy też jego wyłącznym zadaniem jest eksplorowanie własnej duszy? Również współcześnie obserwujemy podobne dyskusje, a literatura wciąż jawi się jako pole bitwy między pragnieniem przekazu a potrzebą artystycznej wolności.