Ukryty program w edukacji to zestaw nieświadomych wartości, norm i postaw, które kształtują uczniów. Reprodukuje struktury społeczne, różnicuje traktowanie uczniów, buduje tożsamość i wpływa na hierarchie społeczne. Jego zrozumienie jest kluczowe w analizie i poprawie systemów edukacyjnych.?
Ukryty program, zwany również nieformalnym programem nauczania, odnosi się do zestawu wartości, norm i postaw, które uczniowie przyswajają podczas procesu edukacyjnego, nie będąc świadomymi ich obecności. Jest to niezwykle subtelny, ale zarazem kluczowy element w całym procesie socjalizacji uczniów. Przez ostatnie dekady badacze oraz socjologowie edukacji, tacy jak Pierre Bourdieu, Michel Foucault, czy Samuel Bowles, poświęcili wiele uwagi analizie tego fenomenu, starając się zrozumieć, jak ukryty program wpływa na kształtowanie się postaw jednostek, ich rozumienie społeczeństwa oraz przygotowanie do życia zawodowego.
Ukryty program, jak podkreśla Pierre Bourdieu w swoich pracach, pełni funkcję reprodukcji struktury społecznej. W książce "Reproduction in Education, Society and Culture" Bourdieu zwraca uwagę, że system edukacyjny nie tylko przekazuje uczniom wiedzę akademicką, ale także odtwarza istniejącą strukturę społeczną. To, co w szkole uczone jest formalnie, czyli nauczane treści, stanowi jedynie wierzchołek góry lodowej. To, co uczniowie przyswajają nieformalnie, w procesie codziennych interakcji z nauczycielami, kolegami oraz poprzez obserwację i naśladowanie, odgrywa równie ważną rolę w ich kształtowaniu.
Proces socjalizacji, czyli przyswajanie norm, wartości i postaw społecznych, jest niezwykle skomplikowany. Ukryty program w tym kontekście staje się narzędziem, poprzez które uczniowie uczą się funkcjonować w społeczeństwie, rozumieć swoje miejsce w hierarchii społecznej oraz przygotowywać się do różnorodnych ról społecznych i zawodowych.
Hierarchie społeczne i selekcja uczniów
Jednym z najbardziej oczywistych przejawów ukrytego programu jest sposób, w jaki struktury szkolne odzwierciedlają hierarchie społeczne. Uczniowie są oceniani, klasyfikowani i selekcjonowani na podstawie egzaminów i ocen, co prowadzi do różnicowania ich ścieżek edukacyjnych i zawodowych. Ta klasyfikacja nie jest neutralna; jest głęboko zakorzeniona w kapitale kulturowym i społecznym uczniów oraz ich rodzin. Jak już w latach 70. XX wieku zauważyli Samuel Bowles i Herbert Gintis w książce "Schooling in Capitalist America", system edukacyjny USA reprodukuje klasowe struktury społeczne. Uczniowie z wyższych klas społecznych częściej osiągają lepsze wyniki, zdobywają wyższe wykształcenie i lepsze pozycje zawodowe, podczas gdy uczniowie z niższych klas mają mniejsze szanse na osiągnięcie sukcesu edukacyjnego.
Normy i wartości w codziennych interakcjach szkolnych
Normy i wartości przekazywane w ramach ukrytego programu są widoczne również w codziennych interakcjach szkolnych. W wielu szkołach kładzie się silny nacisk na dyscyplinę, punktualność, posłuszeństwo oraz podporządkowanie się autorytetowi nauczyciela. Michel Foucault w "Discipline and Punish" porównuje instytucje edukacyjne do instytucji karnych, gdzie istnieje stały nadzór i dyscyplina. W ten sposób uczniowie są przygotowywani do życia zawodowego w społeczeństwie kapitalistycznym, gdzie takie cechy są cenione. Przygotowanie to jest często nieuświadomione, ale głęboko wpisane w struktury i praktyki szkolne.
Wybór materiałów dydaktycznych i budowanie tożsamości
Ukryty program przejawia się także w wyborze materiałów dydaktycznych oraz w sposobie przedstawiania historii i kultury. Na przykład w polskim systemie edukacyjnym podręczniki do historii często podkreślają bohaterstwo i męstwo Polaków, przedstawiając wydarzenia historyczne z perspektywy narodowej. Takie podejście wpływa na kształtowanie tożsamości narodowej uczniów oraz ich postrzeganie innych narodów. Anderson Benedict w książce "Imagined Communities" argumentuje, że edukacja odgrywa kluczową rolę w budowaniu tożsamości narodowej i poczucia wspólnoty.
Różnicowanie traktowania uczniów w zależności od płci
Innym aspektem ukrytego programu jest różnicowanie traktowania uczniów w zależności od płci. Badania wykazały, że nauczyciele często mają różne oczekiwania wobec dziewcząt i chłopców, co może wpływać na ich wyniki edukacyjne oraz wybory zawodowe. Becky Francis w "Boys, Girls and Achievement: Addressing the Classroom Issues" zwraca uwagę na to, że takie różnice mogą prowadzić do trwałych nierówności płciowych w społeczeństwie. Na przykład, nauczyciele mogą bardziej wspierać chłopców w przedmiotach ścisłych i technicznych, podczas gdy dziewczęta są często zachęcane do zajęć artystycznych i humanistycznych.
Kultura organizacyjna szkoły
Kultura organizacyjna szkoły również wpływa na postawy uczniów. Szkoły, które promują wartości takie jak współpraca, empatia i krytyczne myślenie, mogą skutecznie przygotować uczniów do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i obywatelskim. Z kolei szkoły nastawione wyłącznie na rywalizację mogą promować wartości typowe dla neoliberalnego modelu społeczeństwa, gdzie sukces mierzy się indywidualnymi osiągnięciami. Takie podejście może prowadzić do indywidualizmu oraz konformizmu, ograniczając zdolność uczniów do krytycznego myślenia i współpracy społecznej.
Rola nauczycieli jako nośników ukrytego programu
Nie można zapominać o roli nauczycieli jako nośników ukrytego programu. Ich własne przekonania, wartości oraz postawy mają istotny wpływ na uczniów. James C. Scott w "Domination and the Arts of Resistance: Hidden Transcripts" podkreśla, że wpływ nauczycieli może być jawny lub skrycie manifestowany w klasie, co prowadzi do różnorodnych form oporu lub adaptacji uczniów wobec narzuconych norm. Nauczyciele, świadomie lub nieświadomie, kształtują sposób myślenia swoich uczniów, przekazując im wzorce zachowań, które będą stosowali w dorosłym życiu.
Podsumowanie
Podsumowując, ukryty program to subtelny, ale potężny element edukacji, który wpływa na proces socjalizacji uczniów w sposób bardziej ukryty, ale równie znaczący jak formalne treści nauczania. Poprzez reprodukcję istniejących struktur społecznych, wartości i norm, ukryty program kształtuje przyszłych obywateli oraz pracowników. Zrozumienie tego fenomenu jest kluczowe dla analizowania i poprawy systemów edukacyjnych na całym świecie. Świadomość istnienia ukrytego programu może również pomóc nauczycielom i decydentom edukacyjnym w tworzeniu bardziej sprawiedliwego i otwartego systemu edukacyjnego, który wspiera różnorodność i równość.
Oceń:
Zaloguj się aby ocenić pracę.
Zaloguj się