Człowiek wolny czy zdeterminowany? Analiza literacka

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 8.03.2024 o 13:02

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 7.03.2024 o 18:19

Problem wolności i zdeterminowania człowieka jest jednym z najbardziej nurtujących zagadnień, które od wieków zajmują filozofów, pisarzy, a nawet naukowców. W literaturze wiele utworów podejmuje próbę odpowiedzi na pytanie, czy człowiek jest istotą wolną, zdolną do samodzielnego kształtowania swojego losu, czy może jego życie i decyzje są w dużej mierze zdeterminowane przez czynniki zewnętrzne. Temat determinizmu oraz wolności osobistej znakomicie znajduje odzwierciedlenie w „Granicach” Zofii Nałkowskiej, a także w innych dziełach literackich, które pozwalają spojrzeć na ten problem z różnych perspektyw.

„Granica” Zofii Nałkowskiej to powieść, która stawia pytanie o możliwość moralnego wyboru w świecie ograniczonym przez społeczne i personalne uwarunkowania. Główni bohaterowie, Zenon Ziembiewicz oraz Elżbieta Biecka, są postaciami, których drogi życiowe zdają się być z góry zdeterminowane przez ich pochodzenie społeczne, wychowanie oraz przeszłe decyzje. Zenon, mimo wewnętrznego dążenia do uczciwego życia, nie jest w stanie wyzwolić się spod wpływu swojego pochodzenia i ambicji. Jego wybory, choć pozornie świadome i wolne, są w rzeczywistości ograniczone przez narzucone mu schematy myślenia i działania. Podobnie Elżbieta, choć zdaje się być silną i niezależną osobowością, w kluczowych momentach swojego życia poddaje się presji społecznych oczekiwań i konwenansów. W ten sposób Nałkowska pokazuje, jak trudno jest człowiekowi uwolnić się od wpływu swojego środowiska, historii oraz osobistych lęków i pragnień.

Przykład Zenona i Elżbiety można kontrastować z postaciami z innych dzieł literackich, które także poruszają tematykę wolności i determinizmu. Na przykład, w „Lalce” Bolesława Prusa, Stanisław Wokulski, pomimo swych wysiłków i poświęceń, ostatecznie także staje się ofiarą społecznego determinizmu. Jego tragiczne losy są wynikiem działania sił, na które nie ma wpływu - namiętności, społecznego statusu, kaprysów losu. W obu przypadkach widzimy, jak trudno jest człowiekowi wydobyć się spod wpływu czynników determinujących jego życie.

Z drugiej strony, w literaturze można znaleźć także przykłady postaci, które walczyły o swoją wolność i w pewnym stopniu udało im się ją osiągnąć. Dobrym przykładem jest tu Janusz Korczak ze swoich pism, który poświęcił swoje życie walce o prawa dziecka do wolności i szacunku. W swojej pracy i literaturze zaznaczał znaczenie indywidualnego wyboru i aktywnego kształtowania własnej osobowości, pomimo trudnych okoliczności.

Analizując powyższe przykłady, można dojść do wniosku, że wolność i determinacja człowieka są ze sobą ściśle powiązane. Człowiek jest istotą zdeterminowaną przez mnogość czynników, takich jak pochodzenie, wychowanie, wpływy społeczne czy nawet genetyka, co zdecydowanie ogranicza jego wolność. Jednak w ramach tych ograniczeń istnieje pewien zakres wyboru, możliwość działania inaczej, niżby wynikało to z determinujących uwarunkowań. Problem polega na tym, że widoczność tej wolności jest często zamglona przez lęki, niepewność oraz przyzwyczajenia, a co za tym idzie, wymaga od człowieka dużego wysiłku, samopoznania i niekiedy walki z samym sobą, aby móc z tej wolności korzystać. Wniosek nasuwa się sam: człowiek jest zdeterminowany, ale w pewnym - choć ograniczonym - zakresie również wolny, a kluczem do tej wolności jest świadomość własnych ograniczeń i ciągła praca nad sobą.