Człowiek w centrum i na piedestale – analiza na podstawie "Żywota człowieka poczciwego", "Trenów" Kochanowskiego i innych utworów

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: przedwczoraj o 8:38

W literaturze różnych epok można dostrzec odmiennie koncepcje człowieka, ukazując jego miejsce w świecie oraz relacje z nim. W omawianym kontekście warto przeanalizować okres średniowiecza, renesansu i baroku, by zrozumieć, jak koncepcja człowieka ewoluowała oraz zdobyła kluczowe pozycje w tych czasach. Przykłady takich utworów, które pozwalają głębiej zrozumieć te zmiany, to "Żywot człowieka poczciwego" autorstwa Mikołaja Reja, "Treny" Jana Kochanowskiego oraz "Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią".

W okresie średniowiecza dominowała koncepcja człowieka jako jednostki zależnej od Boga i mającej swoje miejsce w hierarchii stworzenia. Człowiek był postrzegany jako istota marna i grzeszna, której celem powinno być dążenie do zbawienia wiecznego. Tę perspektywę znakomicie oddaje jeden z najbardziej znanych polskich utworów średniowiecznych – "Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią". Główna bohaterka, personifikacja Śmierci, ukazuje ludziom ich kruchość i nieuchronność przemijania, przypominając o konieczności moralnego postępowania i skruchy. Średniowiecze charakteryzowało się więc pesymistycznym spojrzeniem na życie doczesne, koncentrując się głównie na życiu pośmiertnym i wiecznej harmonii z Bogiem. Człowiek nie był stawiany na piedestale, lecz raczej odzierano go z indywidualnych aspiracji, wskazując na jego niewielkie znaczenie wobec wszechmocnego Stwórcy.

Przejdźmy teraz do renesansu, epoki odrodzenia, która przyniosła zupełnie nowe spojrzenie na człowieka. W renesansie preferowano antropocentryzm, czyli koncepcję człowieka jako centrum wszechświata, podkreślając jego możliwości, zdolności twórcze i godność. Jednym z kluczowych przedstawicieli tej epoki jest Mikołaj Rej, którego dzieło "Żywot człowieka poczciwego" ilustruje renesansowe ideały prostoty, harmonii z przyrodą i cnotliwego życia. Rej pisze o człowieku w sposób ciepły i optymistyczny, podkreślając wagę dążenia do doskonałości w życiu doczesnym. Człowiek według Reja jest świadom swoich zalet, przywiązuje wagę do etycznego postępowania, szuka równowagi między życiem duchowym a doczesnym. Rej oddaje hołd ludzkiemu rozsądkowi i godności, co stanowi wyraźną kontrę do średniowiecznej ascezy.

Ostatni okres, którym się zajmiemy, to barok, który w swojej koncepcji człowieka łączył elementy renesansowego antropocentryzmu z powrotem do średniowiecznego niepokoju o przemijanie i marność ludzkiego życia. Przejmującym utworem, który może nas wprowadzić w atmosferę baroku, są "Treny" Jana Kochanowskiego. To arcydzieło literatury polskiej przedstawia głęboko osobistą tragedię autora, umierającą córkę Urszulkę. W "Trenach" Kochanowski, który wcześniej w swojej twórczości głosił harmonię i potęgę umysłu ludzkiego, zmaga się z poczuciem bezsensu, braku odpowiedzi na pytania o istnienie ludzkiego cierpienia oraz bólu. Z jednej strony poeta podkreśla humanistyczny wymiar straty, co pokazuje dążenie do zrozumienia roli człowieka we wszechświecie, a z drugiej, pojawia się powątpiewanie w wartość ludzkiego życia wobec nieuchronności śmierci.

Na podstawie analizy tych trzech utworów można stwierdzić, iż koncepcje człowieka zmieniały się w zależności od epoki. W średniowieczu człowiek był uznawany za słabą jednostkę, którą pokory i zbawienia uczyła sytuacja egzystencjalna podporządkowana Bogu. Renesans przyniósł odwrócenie tej myśli, stawiając człowieka na piedestale, akcentując jego zdolności i wartość indywidualną. Barok zaś, łącząc oba te światopoglądy, zwracał uwagę zarówno na wielkie możliwości człowieka, jak i na jego ostateczną kruchość i przemijalność.

Wnioskując na podstawie omówionych dzieł literackich, można stwierdzić, że człowiek, choć czasami stawiany w centrum wydarzeń i gloryfikowany jako jednostka zdolna do wielkich czynów, wciąż zmaga się z nieuchronnymi pytaniami o własną rolę we wszechświecie, sensem istnienia i wszystkie aspekty, które łączą życie doczesne z wiecznym. Człowiek na piedestale jest wciąż refleksją nad jego kondycją i miejscem zarówno w boskim, jak i ludzkim porządku świata.