Zło - efekt niewiedzy czy moralnego zepsucia? Analiza na podstawie lektury obowiązkowej i wybranych przykładów z literatury i kontekstów

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 16.10.2023 o 16:12

Jednym z najbardziej niepokojących tematów poruszanych w literaturze jest zagadnienie zła i jego przyczyn. Czy złe czyny wynikają jedynie z niewiedzy czy jest to efekt moralnego zepsucia? Ta trudna kwestia wciąż wzbudza kontrowersje i nurtuje zarówno filozofów, jak i pisarzy. Analizując obowiązkową lekturę szkolną oraz wybrany przykład z literatury, można dojść do wniosku, że zło jest wynikiem kombinacji tych dwóch czynników.

Rozpoczynając naszą analizę, warto zwrócić uwagę na "Jądro ciemności" Josepha Conrada, która obnaża brutalność, która tkwi w człowieku. Powieść ta zmusza nas do pytania, co doprowadza go do popełnienia okrucieństw?

Główny bohater, Marlow, wyrusza w podróż przez Kongo w poszukiwaniu tajemniczego Kurta, człowieka ogarniętego obsesją na punkcie kości słoniowej. W miarę jak zagłębia się w afrykański ląd, Marlow odkrywa, że zło może przybierać rozmaite formy – od chciwości europejskich kolonizatorów, po okrucieństwo i barbarzyństwo związane z życiem w tak nieprzeniknionym miejscu, jak serce Ciemnego Kontynentu.

Opisane przez Conrada zło jest złożone i wielowymiarowe. Z jednej strony można by je uznać za wynik niewiedzy, niezrozumienia i strachu przed "innym", kulturowo odmiennym światem, który kolonizatorzy próbują podporządkować swojej woli bez próby zrozumienia jego prawdziwej natury. Europejczycy, tacy jak Kurtz, z początku wydają się być pozytywnymi postaciami, ale kontynent afrykański wyjawia ich prawdziwe, mroczne oblicze.

Z drugiej strony, zło jawi się jako efekt moralnego zepsucia postaci, które pod wpływem władzy i izolacji, ulegają swoim najgorszym instynktom. Kurtz, który początkowo pojawia się jako człowiek o szlachetnych ideach, przekształca się w brutalnego tyrana, który wykorzystuje miejscową ludność w okrutny sposób. Jego upadek moralny nie jest jedynie wynikiem niewiedzy, ale raczej konsekwencją wewnętrznego zepsucia, które stopniowo pogrąża go w szaleństwie.

Ostatecznie, Conrad sugeruje, że serce ciemności nie leży tylko w dżungli, ale także w ludzkim sercu. To właśnie ludzie są zdolni do manifestowania absolutnego zła, nie tyle z powodu ignorancji, co poprzez świadome wybory i tłumienie w sobie moralności. Znamienny jest tu cytat z listu Kurta, w którym stwierdza on, że należy "Wykorzystać te ludy!" – słowa te nie są wyrazem niewiedzy, lecz świadomym postulatem wyzysku i dominacji.

Wydaje się więc, że Conrad nie oferuje nam jednoznacznego wyjaśnienia zła. Zamiast tego prezentuje go jako zjawisko wielopłaszczyznowe, gdzie niewiedza miesza się z moralnym upadkiem. Sugeruje również, że zło nie jest nieodłącznie związane z określonym miejscem czy czasem – jest to uniwersalny aspekt ludzkiej natury, który może przejawić się wszędzie i zawsze, gdy człowiek zdobędzie władzę, a jego moralność zostanie wystawiona na próbę.

Innym przykładem dzieła, które porusza kwestię zła jest "Moralność pani Dulskiej" Gabrieli Zapolskiej, dramat, który zawiera w sobie głęboką analizę moralności postaci tytułowej oraz ukazuje społeczne mechanizmy odpowiedzialne za kreowanie fałszywej etyki. Rozważając genezę zła, warto zastanowić się, czy jest ono wynikiem braku wiedzy, czy też wynika z moralnego zepsucia.

Pani Dulska jest postacią, która na pierwszy rzut oka funkcjonuje w społeczeństwie jako przykład cnót domowych. Przedstawiana jest jako porządna gospodyni, matka trójki dzieci, ostrożna i dbająca o reputację swojej rodziny. Jednak za tą maską kryje się zupełnie inna osoba. Jest to kobieta bezwzględna, fałszywa i pełna hipokryzji.

Analizując sposób, w jaki pani Dulska odnosi się do osób ze swojego otoczenia, można dostrzec mechanizmy, które prowadzą do aktów moralnie wątpliwych. Zdecydowanie nie można mówić o niewiedzy w jej przypadku. Pani Dulska bardzo dobrze wie, jakie działania podejmuje i z pełną premedytacją wykorzystuje swoją pozycję społeczną. Wydobycie korzyści materialnych stoi u niej na pierwszym miejscu, niezależnie od konsekwencji dla innych ludzi – nawet własnych dzieci.

Niedopuszczenie do rozwodu córki, wynajmowanie mieszkań w niewłaściwych warunkach czy eksploatowanie służącej Felicji – to wszystko są przejawy zepsucia moralnego głównej bohaterki. Pani Dulskiej nie obchodzi prawda moralna ani uczciwość, liczą się tylko pozory i dbałość o to, aby wyjść "na swoje". Patrząc na te zachowania, można dojść do wniosku, że źródłem zła jest w tym wypadku zdecydowanie moralne zepsucie, a nie brak wiedzy.

Z drugiej strony, można postawić tezę, że niewiedza również odgrywa pewną rolę – jednak nie tyle dotyczy ona braku świadomości co do charakteru własnych działań, co niewiedzy dotyczącej możliwych alternatywnych sposobów postępowania, które byłyby zgodne z etyką. Pani Dulska, wychowana w pewnym sztywnym schemacie myślenia, możliwe że nie jest świadoma innej opcji postępowania, którego mogłaby się nauczyć, gdyby spojrzała poza utrwalony przez społeczeństwo obraz.

Zło, które manifestuje się w postaciach takich jak pani Dulska, jest złożonym zjawiskiem, gdzie brak wiedzy o prawdziwej etyce wpleciony jest w struktury zepsucia moralnego. Wychodząc z założenia, że pani Dulska była świadoma swoich nieetycznych decyzji, trzeba uznać, że przeważyło moralne zepsucie. Z kolei brak refleksji nad alternatywnym, moralnym sposobem działania jest świadectwem niewiedzy etycznej, która mogłaby prowadzić do innych wyborów.

Podsumowując, można stwierdzić, że zło może wynikać zarówno z niewiedzy, jak i moralnego zepsucia. Literatura obowiązkowa oraz wybrane przykłady z literatury pokazują, że te dwa czynniki często przenikają się nawzajem. W "Jądrze ciemności" Conrad ukazuje moralną deprawację kolonizatorów, której towarzyszy brak zrozumienia dla kultury innych narodów. Natomiast w "Moralności pani Dulskiej" Zapolska ukazuje bohaterkę, która mimo swej moralnej zgnilizny, jest również ofiarą braku edukacji i wiedzy. To skomplikowane połączenie niewiedzy i moralnego zepsucia sprawia, że zło jest tematem niezwykle trudnym, ale i ważnym do rozważenia i zrozumienia.