Groteskowy obraz świata na podstawie fragmentów „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza oraz wybranego kontekstu

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 16.12.2025 o 21:30

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 7.12.2025 o 18:38

Groteska jako forma literacka odgrywa istotną rolę w powieści "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza. Utwór ten, wydany w 1937 roku, stał się kluczowym dziełem polskiej literatury dwudziestowiecznej, a jego specyficzny, groteskowy styl nadaje mu niepowtarzalny charakter. Gombrowicz w "Ferdydurke" przedstawia rzeczywistość w sposób zdeformowany, absurdalny i pełen sprzeczności, co umożliwia mu krytyczną analizę społeczeństwa, kultury i relacji międzyludzkich.

Groteska w literaturze to sposób opisywania rzeczywistości, który łączy w sobie elementy komizmu i tragizmu, tworząc wrażenie absurdu i deformacji. W "Ferdydurke" Gombrowicz wykorzystuje groteskę, aby obnażyć i wyśmiać fałsz, konwencje oraz normy społeczne. Autor przyjmuje rolę demaskatora, który poprzez przerysowanie i parodiowanie różnych aspektów rzeczywistości uwydatnia ich ironiczny i przewrotny charakter.

Jednym z głównych tematów "Ferdydurke" jest niedojrzałość i infantylizacja jednostki oraz społeczeństwa. Już sama fabuła powieści, w której trzydziestolatek Józio Kowalski zostaje siłą cofnięty do szkoły i ponownie staje się uczniem, jest przesiąknięta absurdem i groteską. Scena, w której profesor Pimko przywodzi Józia do szkoły, ukazuje przymus wtłaczania jednostki w określone role i konwencje społeczne, z których trudno się wyzwolić. Gombrowicz krytykuje system edukacji, który zamiast rozwijać indywidualność, narzuca sztywne normy i wymagania, prowadząc do konformizmu i zatracenia własnej tożsamości.

Kolejnym groteskowym elementem powieści jest opis lekcji języka polskiego, podczas której uczniowie przedstawiają swoje wypracowania. Jednym z uczniów jest Miętus, który swoim pojawieniem się wprowadza atmosferę absurdu i groteski. Jego 'pupinizm' jest przykładem, jak Gombrowicz obnaża sztuczność i powierzchowność szkolnych metod nauczania literatury, które polegają na mechanicznych interpretacjach i powielaniu schematów myślowych, zamiast na rozwijaniu twórczego myślenia.

Höttoł, przerażający chichot, jest kolejnym przykładem groteskowego przedstawienia rzeczywistości w "Ferdydurke". Höttoł jest symbolem dekonstrukcji powagi i autorytetu, a także braku jakiegokolwiek sensu i porządku w świecie przedstawionym. Gombrowicz wykorzystuje groteskę, aby podważyć powagę i godność wielu postaci, ukazując ich jako marionetki w absurdalnym teatrze życia.

Kontekst kulturowy i literacki, w którym Gombrowicz tworzył swoją powieść, również wpływa na wykorzystanie groteski w "Ferdydurke". W okresie międzywojennym, w którym powstało dzieło, polska literatura i kultura były świadkami licznych przemian i kryzysów. W odniesieniu do innych utworów literackich tego okresu, takich jak "Proces" Franza Kafki czy "Czekając na Godota" Samuela Becketta, możemy zauważyć podobne tendencje do ukazywania absurdu i bezsensu ludzkiej egzystencji.

Kafka w "Procesie" przedstawia świat, w którym jednostka jest bezsilna wobec irracjonalnych i bezwzględnych mechanizmów władzy. Podobnie Gombrowicz w "Ferdydurke" ukazuje, jak człowiek jest zniewalany przez społeczne normy i konwenanse, które deformują jego tożsamość i prowadzą do ucieczki w niedojrzałość i infantylizm. Beckett w "Czekając na Godota" prezentuje absurdalność i bezradność człowieka w obliczu niewyjaśnionych i nieuchronnych wydarzeń, co również znajduje echo w groteskowym obrazie świata przedstawionym przez Gombrowicza.

Właśnie poprzez deformację i humor Gombrowicz zarywa kurtynę fałszu, udając lub przerysowując społeczne role i kulturowe konwencje, zmusza czytelnika do konfrontacji z ich prawdziwym znaczeniem i wpływem na jednostkę i społeczeństwo.

Nie sposób również pominąć innego wpływowego dzieła Gombrowicza, jakim jest "Trans-Atlantyk". Choć również obfituje w elementy groteski, jest to dzieło bardziej osobiste, nawiązujące do doświadczeń autora na emigracji w Argentynie. Tam również mamy do czynienia z wyolbrzymieniami i deformacjami rzeczywistości, umożliwiającymi wyśmianie skrajnego patriotyzmu czy degrengolady emigracyjnej społeczności. Podobnie jak w "Ferdydurke", Gombrowicz poprzez groteskę demaskuje fałsz i hipokryzję, pokazując świat w krzywym zwierciadle.

Groteska w "Ferdydurke" pełni zatem nie tylko rolę estetyczną, ale przede wszystkim narzędzie krytyki społecznej i kulturalnej. Gombrowicz w sposób ironiczny i przerysowany ukazuje deformację i banalizację rzeczywistości, co pozwala mu na głębszą refleksję nad stanem społeczeństwa i kultury. Powieść ta, mimo swojej groteskowej formy, niesie ze sobą ważne przesłanie o potrzebie autentyczności, indywidualizmu i krytycznego podejścia do otaczającego nas świata.

Gombrowicz jako groteskowy demaskator rzeczywistości, używa powiększającego szkła, by oddać szczególno-powszechną prawdę o świecie, w którym żyje. W "Ferdydurke" nie tylko bawi, ale przede wszystkim zmusza do refleksji nad kondycją człowieka i społeczeństwa. Jest to więc nie tylko groteskowy obraz świata, ale również niezwykle trafna i aktualna diagnoza rzeczywistości, w której absurd i groteska stanowią codzienność. Gombrowicz podając ją w krzywym zwierciadle, daje czytelnikowi nadzieję na przekroczenie granic narzuconej formy i dotarcie do prawdziwej istoty bycia człowiekiem.