Wolna wola a los człowieka

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: godzinę temu

Co decyduje o ludzkim losie – wolna wola człowieka czy siła od niego niezależna?

Od wieków ludzie próbują odpowiedzieć na pytanie, co naprawdę decyduje o ich losie. Jedni są przekonani, że to człowiek sam kształtuje swoje życie poprzez wybory, odwagę i konsekwencję działania. Inni uważają, że nad ludzkim losem panują siły niezależne od człowieka: przeznaczenie, historia, natura, a czasem także przypadek. Literatura bardzo często pokazuje ten spór, ponieważ bohaterowie utworów stają wobec sytuacji granicznych, w których ujawnia się zarówno ich wolna wola, jak i bezsilność wobec potężniejszych od nich okoliczności. Uważam, że o ludzkim losie decydują oba te czynniki, jednak w ostatecznym rozrachunku ogromne znaczenie ma to, jak człowiek odpowiada na to, co go spotyka. Nawet jeśli nie ma wpływu na wszystkie wydarzenia, może decydować o swojej postawie.

Pierwszym argumentem potwierdzającym tę tezę jest fakt, że wolna wola człowieka pozwala mu współtworzyć własny los poprzez podejmowane decyzje. Dobrym przykładem jest „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. Bohaterowie tej książki – Rudy, Alek i Zośka – żyją w rzeczywistości wojny, której nie wybrali. Okupacja niemiecka jest siłą całkowicie od nich niezależną, narzuconą z zewnątrz i brutalnie zmieniającą ich codzienne życie. Mimo to młodzi ludzie nie pozostają bierni. Sami decydują, że chcą walczyć, pomagać innym i służyć ojczyźnie. Wybierają konspirację, narażają własne bezpieczeństwo, a nawet życie. Ich los zostaje więc częściowo ukształtowany przez historię, ale równie mocno przez ich własne wybory. To właśnie wolna wola sprawia, że z zwykłych harcerzy stają się bohaterami. Mogliby próbować ocalić tylko siebie, podporządkować się okupantowi albo wycofać się z działalności, jednak oni wybierają drogę trudniejszą, wymagającą poświęcenia. W ten sposób literatura pokazuje, że człowiek nie zawsze może decydować o warunkach życia, ale może decydować o tym, kim będzie wobec tych warunków.

Kontekstem do tego argumentu może być „Latarnik” Henryka Sienkiewicza. Skawiński również doświadcza działania sił od niego niezależnych: tułaczki, niepowodzeń, zmian politycznych i życiowych katastrof. Jego życie wydaje się zależne od losu, który nieustannie rzuca go w nowe miejsca. Mimo to bohater nie traci wewnętrznej siły. Podejmuje kolejne próby ułożenia sobie życia, pracuje i nie poddaje się. Nawet jeśli w końcu przegrywa jako latarnik, to jego los ukazuje, że człowiek może zachować godność i wierność własnym wartościom mimo nieprzychylnego świata. Ten przykład potwierdza, że wolna wola nie daje pełnej kontroli nad wydarzeniami, ale pozwala decydować o postawie wobec nich.

Drugim argumentem jest to, że w życiu człowieka istnieją siły niezależne od niego, które mogą w ogromnym stopniu wpływać na jego los, a czasem wręcz go przesądzać. Doskonale widać to w tragedii „Antygona” Sofoklesa. Bohaterowie utworu są uwikłani w fatum ciążące nad rodem Labdakidów. Już wcześniej nad rodziną Antygony ciąży klątwa, a kolejne wydarzenia zdają się prowadzić nieuchronnie do katastrofy. Antygona staje wobec konfliktu między prawem boskim a ludzkim. Jej decyzja o pochowaniu brata wynika z przekonań moralnych, a więc z wolnej woli, lecz skutki tej decyzji zostają zdeterminowane przez okrutny porządek świata i bezwzględność Kreona. W tragedii antycznej człowiek nie jest w pełni panem swojego losu. Nawet gdy działa świadomie i zgodnie z własnym sumieniem, może nie uniknąć cierpienia i śmierci. „Antygona” pokazuje więc, że istnieją potężne siły – przeznaczenie, prawa boskie, porządek świata – wobec których człowiek okazuje się bezradny.

Drugim kontekstem może być „Król Edyp”, również Sofoklesa. To jeden z najbardziej znanych utworów ukazujących konflikt między wolą człowieka a przeznaczeniem. Edyp, chcąc uniknąć spełnienia przepowiedni, podejmuje konkretne działania: opuszcza dom, próbuje postępować rozsądnie i uniknąć zbrodni. Paradoks polega jednak na tym, że właśnie te działania prowadzą go do realizacji wyroku losu. Bohater nie zna całej prawdy o swoim pochodzeniu i dlatego, mimo własnych starań, nie jest w stanie uciec przed tym, co zostało zapowiedziane. Ten dramat wyjątkowo mocno podkreśla granice ludzkiej sprawczości. Człowiek może planować, przewidywać i działać, ale nie zawsze jest w stanie pokonać siłę wyższą od siebie.

Warto zauważyć, że literatura rzadko daje odpowiedź całkowicie jednoznaczną. Z jednej strony pokazuje, że człowiek ma wpływ na własne życie poprzez wybory moralne, odwagę, pracę i odpowiedzialność. Z drugiej strony przypomina, że nikt nie żyje w próżni. Na ludzki los oddziałują wojny, systemy polityczne, pochodzenie, historia, przypadek, a czasem także siły rozumiane metafizycznie. Dlatego nie można powiedzieć, że tylko wolna wola albo wyłącznie siła niezależna od człowieka decyduje o wszystkim. Los człowieka powstaje na styku tych dwóch porządków.

Podsumowując, o ludzkim losie decydują zarówno wybory człowieka, jak i okoliczności od niego niezależne. „Kamienie na szaniec” oraz „Latarnik” pokazują, że dzięki wolnej woli człowiek może nadać sens swojemu życiu i zachować godność nawet w trudnych warunkach. Z kolei „Antygona” i „Król Edyp” udowadniają, że istnieją siły potężniejsze od jednostki, które mogą wyznaczać granice jej działania. Najbardziej przekonujące wydaje się więc stwierdzenie, że człowiek nie ma pełnej władzy nad swoim losem, ale zawsze ma wpływ na to, jak ten los przeżyje.